یکشنبه, 26 آذر 1391 ساعت 19:07
خواندن 2033 دفعه

چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی

مجموعه چهار جلدی اسلام ایرانی، حاصل بیش از بیست سال پژوهش هانری کربن درباره ابعاد معنوی و فلسفی اسلام است، آنگونه که بر ذهن و ضمیر ایرانی پدیدار شده است.

عنوان «اسلام ایرانی» یا به عبارت کامل‌تر، اندر اسلام ایرانی: چشم‌اندازهای فلسفی و معنوی آن، که هانری کربن برای شاهکار خود برگزیده است، از یک جهت عنوانی برانگیزاننده و جالب‌نظر است و از جهت دیگر البته ممکن است جلوه‌ زننده‌ای داشته باشد. ممکن است در نگاه نخست این را متبادر به ذهن کند که گویی سخن از اسلامی با صبغه‌ نژادی و جغرافیایی در میان است. خود کربن هم متفطن به این مطلب است و حتی در همان زمان حضورش در ایران و در ضمن گفتگوهایش با محققان ایرانی، این موضوع برایش مطرح بوده است.

ولی چنین عناوینی هر یک به نحوی برای بیان مقصود کربن و نامی که خود انتخاب کرده است، نارسا می‌نماید. مثلاً بدیهی است که تعبیر «اسلام شیعی» برای بیان این مقصود نه جامع است و نه مانع، زیرا هرچند پیوند وثیقی میان تشیع و ایران زمین موجود است،ولی بدیهی است که نه همه شیعیان ایرانی‌اند و نه همه ایرانیان شیعه مذهب.

کربن روش خود را پدیدارشناسی معرفی می‌کند و تاکید می‌ورزد که پدیدارشناسی وی بیش از آنکه با شیوة پدیدارشناسی فیلسوفان مدرن، فیلسوفانی چون ادموند هوسرل و مارتین هایدگر منطبق باشد، مطابق با کشف المحجوب عارفان مسلمان است. اساس این کشف المحجوب را «نجات پدیدارها» معنا می‌کند. منظور از «نجات پدیدارها» این است که بگذاریم یا مجالی فراهم سازیم تا امور همانگونه که هستند، خود را پدیدار سازند، پدیدارشناسی او به معنای شناخت حقایق امور است، آنگونه که بر ذهن و ضمیر کسانی که در معرض‌شان قرار دارند، منکشف می‌شوند.

بنابراین، دراینجا وقتی سخن از «اسلام ایرانی» به میان می‌آید، هرگز اسلامی که ساخته ایرانیان است یا حتی اسلام آنگونه که در ذهن و ضمیر ایرانیان شکل گرفته است،‌ در مدنظر نیست. بدیهی است که اگر این عبارت اینگونه معنا شود، باید پذیرفت که خلوص و قدسیّت اسلام، دستخوش تصرفات ایرانیان واقع شده است. این تلقی نه فقط با حقیقت اسلام، بلکه با حقیقت دین و عرفان تعارض دارد.

فهرست مطالب کتاب به این شرح است:

پیشگفتار مترجم

1ـ افق معنوی فلسفه اسلامی،

2ـ اسلام ایرانی

3ـ فلسفه نبوی

4ـ درباره ترجمه

مقدمه

چکیده دفترهای اول و دوم

دفتر نخست: چشم‌اندازهای تشیع دوازده امامی

فصل اول: تشیع و ایران‌ زمین

فصل دوم: مفهوم و معنای تشیع دوازده امامی

فصل سوم: پیکار معنوی تشیع

فصل چهارم: پدیدار کتاب قدسی

فصل پنجم: طریقت باطن و تأویل

فصل ششم: نبوت و امامت

فصل هفتم: معنای امام در معنویت شیعی

در پایان نیز پی‌نوشت‌ها و واژه نامه و نمایه آمده است.

از منظر پدیدارشناسانه کربن، منظور از«اسلام ایرانی» همان حقیقت اسلام است به گونه‌ای که بر ذهن و ضمیر ایرانی پدیدار شده است و این پدیدار اسلام ایرانی البته دارای امتیازات خاص و حتی منحصر به فردی است. ولی این برتری نه از آنِ ذهن و ضمیر ایرانی بلکه از آن اسلام است و اساساً ذهن و ضمیر ایرانی نمی‌تواند چیزی به اسلام بیفزاید و از این طریق امتیازی به آن ببخشد. در حقیقت اسلام برای ذهن و ضمیر ایرانیان جلوه کامل‌تری داشته است و این کمال به دلیل آن است که از ابتدای آشنایی ایرانیان با اسلام، این دین در قالب دو ساحت ظاهر و باطن بر آنان پدیدار شده است. و در نتیجه همین پدیدار کتاب قدسی را همواره نیازمند تأویل می‌دیده‌اند و ضرورت کتاب ناطق در کنار کتاب صامت را به درستی درک می‌کرده‌اند. به عبارت دیگر درک ایرانیان از اینکه ولایت/ امامت، مکمل نبوت است، دلیل بر همین برتری است. و از این روی ایرانیان همواره با اسلام به عنوان دین ولایت مواجه شده‌اند و از ابتدای تاریخ اسلام، ایران مهد تشیع بوده است. کربن به درستی بر این واقعیت تاریخی تأکید می‌ورزد که هرچند «قریب به پنج سده است که تشیع دوازده امامی دین رسمی ملّت ایران است، ولی به گواهی شواهد عدیده، ایرانیان از آغاز، از بدو ریشه دوانیدن اسلام در دیارشان، به این نوع اسلام متمایل بوده‌اند»

بدیهی است که ایرانیان به دلیل سابقه دین توحیدی و کتاب آسمانی‌شان و به خصوص به دلیل زیستن در یک عالم اعتقادی که سرشار از حضور فرشتگان و ارباب انواع بوده است، پس از گرویدن به اسلام از زمینه مساعدتری برای فهم جامع‌تر از این آیین نوین برخوردار بوده‌اند و به علاوه ظهور اسلام را نوعی احیاء و تجدید حقایق فراموش شده دین خویش می‌دانسته‌اند (یکی از ابعاد تحقیق کربن، اساساً نشان دادن همین پیوند میان ایران پیش از اسلام و پس از اسلام است). ولی نه این قابلیت ایرانیان به هنگام آشنایی با اسلام و نه فعلیت‌یابی این قابلیت در سده‌های بعدی تا به امروز، هیچیک نمی‌تواند دستمایه تفاخر و غرور قرار بگیرد. همه این دارایی، از نوع دارایی معنوی است که هرگز نمی‌توان آن را مِلکِ طِلق خویش دانست، برسر آن با رقیبان به ستیزه برخاست و دستمایه تفاخر بر دیگران قرارش داد. ارزش‌های معنوی، تا زمانی به ما تعلق دارند که آنها را مختص به خویش ندانیم. برخورداری از این ارزش‌ها، ذاتاً هم مستلزم فروتنی است و هم مستلزم گشاده‌دستی و تلاش برای شریک قرار دادن دیگران.

ترجمه این مجلد از اسلام ایرانی بر مبنای متن فرانسوی آن صورت گرفته است. مترجم در مورد مطالبی که از متون عربی نقل و به زبان فارسی ترجمه شده بوده،‌عمدتاً هم متن عربی را نقل کرده و هم ترجمه فارسی آن را آورده است.

مجموعه چهار جلدی اسلام ایرانی، حاصل بیش از بیست سال پژوهش نویسنده درباره ابعاد معنوی و فلسفی اسلام است آنگونه که بر ذهن و ضمیر ایرانی پدیدار شده است. این اثر نه فقط دستاورد تتبعات و تألمات عالمانه در متون، بلکه رهاورد تجربه ژرف نویسنده از عوالم معنوی ایرانیان و ارتباط وجودی کم نظیری است که با آن عوالم برقرار داشته است. در جلد نسخه معنویت تشیع دوازده امامی را از همین منظر بررسی و نشان می‌دهد که چگونه این مذهب می‌تواند کمال دین نبوی مبتنی بر پدیدار کتاب قدسی باشد.

«چشم اندازهای فلسفی و معنوی: اسلام ایرانی»[1] را هانری کربن[2] نگاشته و مقدمه و ترجمه و توضیح آن با دکتر انشالله رحمتی بوده است که در 664 صفحه آن را انجام داده است. این کتاب در واقع جلد اول است که با عنوان تشیع دوازده امامی منتشر شده است.

این کتاب که توسط انتشارات سوفیا در سال جاری در تهران منتشر شده است .

 

[1] .En Islam iranien: Aspects spirituels et philosophiques

[2] Henry Corbin

 

 

منبع : کتابخانه مجلس شورای اسلامی

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن