شنبه, 24 آذر 1397 ساعت 17:11
خواندن 132 دفعه

عالمان منتقد سلفیه- شهاب‌الدین ابن‌حجر هیتمی

منبع : مجله سراج منتیر - شماره 20

 شهاب‌الدین ابو‌عباس احمد بن محمد بن علی بن حجر هیتمی در رجب سال 909ق به‌دنیا آمد. او پدرش را در کودکی از دست داد و تکفل علمی و عملی او، نزد دو عالم آن زمان، شمس‌الدین بن ابو الحمائل و شمس‌الدین الشنّاوی قرار گرفت.[1] او 14 سال داشت که وارد دانشگاه الأزهر مصر شد و نزد علمای آن زمانِ مصر قرار گرفت.[2] از مهم‌ترین استادان وی می‌توان به شهاب‌الدین رملی شافعی و ابوالحسن بکری شافعی اشاره کرد.[3]
وجه‌تسمیۀ وی به «هیتمی» به این خاطر است که او را به «محلۀ ابوالهیتم»، واقع در غرب کشور مصر، نسبت داده‌اند؛[4] و شهرت وی به «ابن‌حجر» از این باب است که یکی از اجداد او، اهل سکوت بود و فقط در حد ضرورت و حاجت صحبت می‌کرد؛ ازاین‌رو، او را به حجر و سنگ تشبیه کردند و او را «حجر» خواندند و بعدها به همین نام شهرت یافت.[5]
ابن‌حجر هیتمی در سال 940ق، برای اقامۀ فریضۀ حج وارد شهر مقدس مکه می‌شود. در آنجا به تألیف و تدریس و افتاء می‌پردازد و تا آخر عمر خویش، در حدود 33 سال در مکه مکرمه اقامت می‌گزیند.[6]
رویکرد ابن‌حجر دربارۀ آرا و افکار ابن‌تیمیه
از میان عالمان منتقد ابن‌تیمیه، می‌توان شدیدترین رویکرد بر ضد ابن‌تیمیه را از سوی ابن‌حجر هیتمی دانست.[7] او در برخی موارد که ابن‌تیمیه در حق رسول اکرم ص، اهل‌بیت گرامی ایشان( و اصحاب نبی ص اشتباهات فاحشی داشت، دست به انتقاد زده است.[8]
ابن‌حجر هیتمی بر این باور است که ابن‌تیمیه فردی بود که خدایش او را به حال خود وا نهاده و او را گمراه، کور، گنگ و ذلیل ساخته است.[9] او ابن‌تیمیه را شخصی بدعت‌گذار، گمراه‌شده، گمراه‌کننده، جاهل و افراطی می‌دانست که به‌هیچ‌وجه اقوال او از وزان و جایگاه علمی برخوردار نیست.[10] ابن‌حجر همواره پیروان فکری خود را از مطالعۀ آثار ابن‌تیمیه و شاگردش، ابن‌قیم جوزی، برحذر می‌داشت.[11]
ابن‌حجر در کتاب خود با نام الفتاوى الحدیثیة، به یازده مورد از نقضِ اجماعات ابن‌تیمیه در مسائل فقهی و به چهارده مورد از باورهای اشتباه ابن‌تیمیه در حوزۀ مسائل اعتقادی اشاره می‌کند؛ که از جمله اعتقادات ابن‌تیمیه می‌توان به جهت‌داشتن خداوند، جواز انتقال و جسمیت و قیام حوادث برای ذات باری تعالی، و همچنین نظر خاص ابن‌تیمیه دربارۀ عصمت انبیا( و اعتقاد نداشتن به جاه و مقامی برای حضرت نبی اکرم ص اشاره کرد.[12]

ابن‌حجر هیتمی، انکار جواز استغاثه و توسل به نبی اکرم ص را از جمله خرافات ابن‌تیمیه می‌داند و قائل است که تا پیش از ابن‌تیمیه، هیچ‌یک از علمای اسلام دربارۀ جواز چنین مسئله‌ای اختلاف نداشتند. به‌نظرِ ابن‌حجر، توسل به نبی اکرم ص در تمامی حالات، چه پیش از خلقت ایشان باشد و چه پس از خلقت ایشان، چه توسل به ایشان در دنیا صورت پذیرد و چه در آخرت، همگی جایز، حسن و نیکو هستند و بخشی از کتاب الجوهر المنظم في زیارة القبر الشریف النبوي المکرم را به بیان ادلۀ چنین ادعایی اختصاص داده است.[13]
آثار ابن‌حجر هیتمی
از ابن‌حجر هیتمی آثار متعددی به ‌جا مانده است که بسیاری از آنها به‌چاپ رسیده و برخی دیگر نیز به‌صورت کتاب خطی باقی مانده است. برخی آثار وی در تقابل با اندیشۀ سلفیه، آرا و افکار ابن‌تیمیه و شاگردان فکری او، نمودِ بیشتری دارد که در ادامه به معرفی برخی آثار وی پرداخته می‌شود:
الفتاوی الحدیثیة
شاید بتوان گفت که شدیدترین لحن از ابن‌حجر هیتمی بر ضد ابن‌تیمیه، در کتاب الفتاوی الحدیثیة دیده می‌شود.[14] او در سؤال شصت و نهم[15] و سؤال دویست و یازدهم[16] از این کتاب، به نقد مفصلِ آرا و اندیشه‌های ابن‌تیمیه می‌پردازد.
تحفة الزوار إلی قبر النبي المختار
یکی دیگر از آثار ابن‌حجر هیتمی، کتاب تحفة الزوار إلی قبر النبي المختار- است.[17] ساختار این کتاب همانند کتاب الجوهر المنظم في زیارة القبر الشریف النبوي المکرم بوده که از یک متن، یک خاتمه و چند فصل تشکیل شده است؛ با این تفاوت که فصول کتاب تحفة الزوار از چهار فصل تشکیل شده است. مؤلف در این کتاب، به موضوع زیارت قبر نبی اکرم ص، مسائل متعلق به آن و آداب زیارت ایشان می‌پردازد و آنچه را که سزاوار است در حین زیارت و پس از آن انجام شود، متذکرمی‌شود. وی در میان مباحث خود، به مسئلۀ توسل به نبی اکرم ص در حال حیات و ممات و همچنین مسئلۀ شدّ رحال برای زیارت قبر نبی اکرم ص می‌پردازد.[18]
النعمة الکبرى على العالم بمولد سید ولد آدم-
کتاب مذکور نیز یکی دیگر از آثار ابن‌حجر هیتمی است[19] که در باب مولد النبی ص نگاشته شده است. نویسندۀ کتاب، فصلی را به فضیلت اقامۀ مولد برای نبی اکرم ص، فصلی را به بیان معجزات و اختصاصات نبی اکرم ص و در آخر، بخشی را به دعای مولد اختصاص داده است. حسین حلمی کتاب مذکور را در سال 1977م در استانبول به‌چاپ رسانده است.
الجوهر المنظم في زیارة القبر الشریف النبوي المکرم
این کتاب یکی از بهترین آثاری نوشته‌شده دربارۀ زیارت قبر نبی اکرم ص توسط شخصیت‌های مطرح اهل‌سنت است. ابن‌حجر هیتمی این کتاب را در سفر زیارتی خود به مدینۀ منوره در شوال سال 956ق به رشتۀ تحریر درآورده است.[20] این کتاب مختصر، از یک مقدمه، هشت فصل و یک خاتمه تشکیل شده است.[21] ابن‌حجر با نگاشتن این کتاب در نظر داشت کتابی مختصر و با عباراتی خلاصه و مستدل راجع به زیارت قبر نبی اکرم ص و فضایل آن حضرت بنویسد تا با مطالعۀ آن، پرسشی دربارۀ احکام زیارت و متعلقات آن برای کسی پیش نیاید.[22] بدین خاطر در مقدمۀ این کتاب، به آداب سفر برای زیارت، در خاتمۀ این کتاب به آداب و شرایط زائر، و در هشت فصلِ کتاب، به مسئلۀ مشروعیت زیارت قبر نبی اکرم ص، فضایل زیارت نبی اکرم ص، فواید آن، پرهیز از ترک زیارت و دیگر مسائل مربوط به زیارت پرداخته است.

کتابنامه
    ۱. ابن‌حجر هیتمی، احمد بن محمد، الجوهر المنظم في زیارة القبر الشریف النبوي المکرم، قاهره: دار جوامع الکلم، بی‌تا.
    ۲. ابن‌حجر هیتمی، احمد بن محمد، الفتاوى الحدیثیة، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
    ۳. ابن‌حجر هیتمی، احمد بن محمد، تحفة الزوار إلی قبر النبي المختار-، تحقیق: سید ابو عمه، طنطا: دار الصحابة للتراث، چاپ اول، 1412ق.
    ۴. بغدادی، اسماعیل پاشا، هدیة العارفین؛ أسماء المؤلفین وآثار المصنفین، بیروت: دار إحیاء التراث العربي، بی‌تا.
    ۵. حاجی خلیفه، مصطفى بن عبدالله، کشف الظنون عن أسامي الکتب و الفنون، بغداد: مکتبة المثنى، 1941م.
    ۶. سرکیس، یوسف إلیان، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، مصر: سرکیس، 1346ق.
    ۷. عیدروس، محیی‌الدین عبدالقادر، النور السافر عن أخبار القرن العاشر، تحقیق: احمد حالو و دیگران، بیروت: دار صادر، چاپ اول، 2001م.
    ۸. نبهانی، یوسف بن اسماعیل، شواهد الحق في الإستغاثة بسید الخلق، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ سوم، 1428ق.

پی نوشتها:
[1]. عیدروس، محیی‌الدین عبدالقادر، النور السافر عن أخبار القرن العاشر، ص391.
[2]. همان، ص392.
[3]. همان.
[4]. همان، ص395.
[5]. همان، ص396.
[6]. همان، ص393.
[7]. نبهانی، یوسف بن اسماعیل، شواهد الحق في الإستغاثة بسید الخلق، ص142.
[8]. همان.
[9]. ابن‌حجر هیتمی، احمد بن محمد، الفتاوى الحدیثیة، ص83.
[10]. همان، ص84.
[11]. همان، ص144.
[12]. همان، ص85.
[13]. ابن‌حجر هیتمی، احمد بن محمد، الجوهر المنظم في زیارة القبر الشریف النبوي المکرم، ص148.
[14]. نبهانی، یوسف بن اسماعیل، شواهد الحق في الإستغاثة بسید الخلق، ص142.
[15]. ابن‌حجر هیتمی، احمد بن محمد، الفتاوى الحدیثیة، ص83.
[16]. همان، ص144.
[17]. بغدادی، اسماعیل پاشا، هدیة العارفین؛ أسماء المؤلفین وآثار المصنفین، ج1، ص146.
[18]. ابن‌حجر هیتمی، احمد بن محمد، تحفة الزوار إلی قبر النبي المختار-، ص5.
[19]. بغدادی، اسماعیل پاشا، هدیة العارفین؛ أسماء المؤلفین و آثار المصنفین، ج1، ص146.
[20]. سرکیس، یوسف إلیان، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، ص82.
[21]. حاجی خلیفه، مصطفى بن عبدالله، کشف الظنون عن أسامي الکتب و الفنون، ج1، ص620.
[22]. ابن‌حجر هیتمی، احمد بن محمد، الجوهر المنظم في زیارة القبر الشریف النبوي المکرم، ص2.

 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن