چهارشنبه, 05 تیر 1398 ساعت 18:15
خواندن 1004 دفعه

امام صادق علیه السلام

جعفر بن محمد بن علی بن حسین علیهم السلام، (مدینه ۸۳ق، مدینه ۱۴۸ق) معروف به امام صادق، امام ششم شیعیان، که ۳۴ سال امامت کرد.[۱] کنیه اش ابوعبدالله است و جعفریه به او منسوب اند. امام صادق(علیه السلام)در ۶۵ سالگی درگذشت و در کنار پدرش، امام باقر (علیه السلام) و دو امام دیگر در قبرستان بقیع دفن شد.
روایات رسیده از امام صادق (علیه السلام) در مسائل مختلف فقهی و کلامی مجموعه ای گسترده و متنوع است و از این روست که مذهب شیعه را مذهب جعفری نامیده اند. گشایشی سیاسی که در سالهای آغازین امامت حضرت پدید آمد موجب شد مردم آزادانه تر به امام صادق (علیه السلام) روی آورند و گشودن مشکلات فقهی و غیر فقهی را از او بخواهند.[۲]
ابن حجر هیتمی، از علمای اهل سنت، می گوید: مردم از علم او چندان نقل کردند که آوازه آن به همه شهرها رسید. امامان بزرگ چون یحیی بن سعید، ابن جریح، مالک، سفیان بن عیینه، سفیان ثوری، ابوحنیفه، شعبة بن الحجاج و ایوب سختیانی از او روایت کرده اند.
هیچ یک از اهل بیت شاگردانی به اندازه شاگردان امام صادق(علیه السلام) نداشته اند، و روایات هیچ یک از آنان برابر با روایتهای رسیده از ایشان نیست. اصحاب حدیث نام راویان از او را ۴۰۰۰ تن نوشته اند.
شهادت وی به سبب سمی بود که منصور دوانیقی تدارک دیده بود.[۳]


نسب، کنیه و لقبها
جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب، علیهم السلام، ششمین امام شیعه، و پنجمین امام از نسل امیرالمؤمنین (علیه السلام)، کنیه اش ابوعبدالله و لقب مشهورش « صادق » است. لقبهای دیگری نیز دارد، از آن جمله: صابر، طاهر، و فاضل. اما چون فقیهان و محدثان معاصر او، که شیعه هم نبوده اند، حضرت را به درستی حدیث و راستگویی در نقل روایت ستوده اند، لقب « صادق » شهرت یافته است.[۴]
نام مادر او فاطمه یا قریبه و کنیه اش ام فروة بود.[۵] ام فروة دختر قاسم بن محمد بن ابی بکر بود.[۶]
تولد و وفات
امام صادق، در سال ۸۳ه. ق در مدینه به دنیا آمد و در ۱۴۸ه. ق در ۶۵ سالگی همانجا درگذشت و در کنار پدرش، امام باقر (علیه السلام) و جدش، امام سجاد (علیه السلام) و عمویش، امام حسن (علیه السلام) در قبرستان بقیع دفن شد.[۷]
زادروز وی را ۱۷ ربیع الاول و شهادتش را در ۲۵ شوال گفته اند، برای شهادت نیمه رجب یا شوال هم نقل شده است.
برخی از مورخان و تذکره نویسان ولادتش را در سال ۸۰ه. ق. نوشته اند.[۸] و ابن قتیبه وفاتش را در سال ۱۴۶ نوشته است. [۹]
۱۲ سال از عمر وی با جدش و ۱۹ سال نیز با پدرش همزمان بود و دوران امامتش ۳۴ سال بود.[۱۰]
شهادت
در الفصول المهمة و مصباح کفعمی[۱۱] و نیز در کتاب های دیگر آمده است که به امام زهر خوراندند. ابن شهرآشوب در مناقب نوشته است ابوجعفر منصور او را زهر خورانید، [۱۲] زیرا با کینه‏ ای که منصور از او داشت و بیمی که از روی آوردن مردم بدو در دل وی راه یافته بود، آسوده نمی ‏نشست. آنان که با تاریخ زندگی منصور آشنایند، می دانند او به کسانی که برای رساندنش به مسند خلافت هر کوشش را به کار بردند، رحم نکرد و حتی ابو مسلم خراسانی را که در برپایی دولت عباسیان تلاش بسیار کرده بود، به قتل رساند.[۱۳]
همسران و فرزندان
همسران: فاطمه دختر حسین بن علی بن حسین که مادر سه فرزند وی بوده است؛ یک کنیز که مادر سه فرزند دیگر وی بوده است؛ و زنانی دیگر که مادران بقیه فرزندان وی بوده اند.[۱۴]
فرزندان: مفید برای وی ۱۰ فرزند را نام می برد:[۱۵]
• اسماعیل، عبدالله، ام فروة، که مادر اینها فاطمه دختر حسین بن علی بن حسین بود.
• موسی (امام کاظم علیه السلام)، اسحاق، محمد که مادر اینها یک کنیز بود.
• عباس، علی، اسماء و فاطمه که از مادرهای مختلفند.
طبرسی می نویسد: موسی و اسحاق و فاطمه و محمد از یک مادرند که نام وی حمیده بربریة بوده است.[۱۶]
اسماعیل فرزند بزرگ وی بود که امام صادق علاقه بسیاری به او داشت و گروهی از شیعه تصور می کردند که او جانشین امام است اما وی در زمان حیات امام صادق (علیه السلام) از دنیا رفت و در بقیع مدفون شد. روایت شده که امام صادق (علیه السلام) در وفات او سخت متأثر بود و بی تابی بسیاری می کرد و بدون کفش و عبا پیشاپیش جنازه وی راه می رفت و تا پیش از دفن چند مرتبه دستور داد جنازه او را بر زمین گذارند و کفن او را برداشتند حضرت به صورت او می نگریست و به اطرافیان هم می فرمود تا به وی نظر کنند تا آنها که گمان خلافت او را پس از حضرتش داشتند یقین کنند که از دنیا رفته است.[۱۷]
امامت
امامت وی ۳۴ سال بود[۱۸] که مصادف بود با ادامه حکومت هشام بن عبدالملک، خلافت ولید بن یزید بن عبدالملک، خلافت یزید بن ولید بن عبدالملک ملقب به ناقص، خلافت إبراهیم بن ولید، خلافت مروان حمار. سپس در سال ۱۳۲ پیراهن سیاهان با پرچم سیاه از خراسان به همراهابومسلم قیام کردند و ابوالعباس عبدالله بن محمد بن علی بن عبدالله ابن عباس ملقب به سفاح به مدت ۴ سال و ۸ ماه حکومت کرد. سپس برادرش أبوجعفر عبدالله ملقب به منصور ۲۱ سال و ۱۱ ماه حکومت کرد. امام صادق ۱۰ سال پس از آغاز حکومت منصور به شهادت رسید.[۱۹]
حضرت دست کم یک نوبت از سوی منصور به عراق احضار شده، و به همراه صفوان جمال بدانجا رفته[۲۰] و چندی در آنجا (حیره، در نزدیکی کوفه)[۲۱] ناچار به اقامت شده است.[۲۲]


دلائل امامت
افراد مختلفی از امام باقر (علیه السلام) روایاتی را بر امامت فرزندش « جعفر » نقل کرده اند که از جمله آنها هشام بن سالم، ابوالصباح کنانی، جابر بن یزید جعفی، عبدالاعلی مولی آل سام، هستند.[۲۳]
شیخ مفید می نویسد: علاوه بر وصیت امام باقر (علیه السلام) نسبت به امامت فرزندش جعفر، افضل بودن وی به لحاظ برتریش در علم و زهد و عمل بر همه برادران و عموزادگان و سایر مردم روزگارش، بر امامت وی دلالت می کند.[۲۴]
نهضت علمی
پس از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و دوران خلافت خلفا هرگاه در مسأله ای فقهی کار بر خلیفه یا صحابه رسول (صلی الله علیه و آله) دشوار می شد، به امام علی (علیه السلام) رجوع می کردند و او مشکل آنان را می گشود. چون علی (علیه السلام) به شهادت رسید، دشمنان کار را بر فرزندان و شیعیان او تنگ کردند و میان مردم و آنان جدایی افکندند. از سوی دیگر، دین به دنیا فروختگان نیز برای خشنودی حاکمان وقت و یا سود خود، به ساختن روایتها پرداختند، تا آنجا که شناخت حدیث صحیح از نادرست بر فقیهان دشوار گردید. می توان گفت از سال ۴۰ق. تا نزدیک به پایان سده نخستین هجرت، جز معدودی از صحابه و تابعان از فقه درست -فقه آل محمد (صلی الله علیه و آله) - بی بهره بودند. در روزگار امام باقر اندکی گشایش پدید آمد و سالیان ۱۴۸-۱۱۴ (دوران امامت امام صادق (علیه السلام)) عصر انتشار فقه آل محمد یا به تعبیر دیگر، روزگار تعلیم و تدریس فقه جعفری بود. در این سالها مدینه نیز چهره دیگری یافته بود.[۲۵]
دوران امام صادق مصادف بود با ضعیف شدن و سپس درهم ریختن حکومت مروانیان، و همچنانکه آزادیهای سیاسی را فراهم آورد و در گوشه و کنار مقدمات قیامهای دینی و دسته بندی علیه حاکمان آماده گردید، آزادی بحثهای علمی را در شاخه های گوناگون نیز موجب شد.[۲۶]
روایتهای رسیده از امام صادق (علیه السلام) در مسائل مختلف فقهی و کلامی مجموعه ای گسترده و متنوع است و برای همین است که مذهب شیعه را مذهب جعفری خوانده اند. گشایشی که در آغاز دهه سوم سده دوم هجری پدید آمد موجب شد مردم آزادانه تر به امام صادق (علیه السلام) روی آورند و گشودن مشکلات فقهی و غیر فقهی را از او بخواهند.[۲۷]
ابن حجر درباره حضرتش نوشته است: مردم از علم او چندان نقل کردند که آوازه آن به همه شهرها رسید. امامان بزرگ چون یحیی بن سعید، ابن جریح، مالک، سفیان بن عیینه، سفیان ثوری، ابوحنیفه، شعبه و ایوب سختیانی از او روایت کرده اند.[۲۸]
دانشمندان از هیچ یک از اهل بیت رسول خدا به مقدار آنچه از امام صادق روایت دارند نقل نکرده اند، و هیچ یک از آنان شاگردانی به اندازه شاگردان او نداشته اند، و روایات هیچ یک از آنان برابر با روایتهای رسیده از او نیست. اصحاب حدیث نام راویان از او را ۴۰۰۰ تن نوشته اند.[۲۹]
فقه
ذهبی از ابوحنیفه آورده است: فقیه تر از جعفر بن محمد، یعنی امام صادق، ندیدم.[۳۰]
مالک بن انس یکی از چهار پیشوای مذهبهای اهل سنت و جماعت گفته است در فضل و علم و پارسایی از او برتر ندیده است.[۳۱]
زبیر بکار می نویسد: ابوحنیفه با امام صادق ملاقاتهای متعدد داشت و در یکی از این ملاقاتها امام به او فرمود: از خدا بترس و در دین قیاس مکن که نخستین کسی که قیاس کرد شیطان بود. خدا به شیطان فرمود: آدم را سجده کن. گفت: من از او بهترم؛ مرا از آتش و او را از خاکآفریده ای. (اعراف/۲۱) سپس امام از ابوحنیفه پرسید: قتل نفس مهمتر است یا زنا؟
قتل نفس!
چرا قتل نفس با دو گواه ثابت می شود، زنا با چهار گواه؟ با قیاس چه می کنی؟ روزه نزد خدا بزرگتر است یا نماز؟
نماز!
چرا زن چون عادت می بیند روزه را باید قضا کند و نماز را نه؟... بندۀ خدا از خدا بترس و قیاس مکن. [۳۲]
کلام
امام صادق(علیه السلام) با شماری از متکلمان مذاهب و ادیان مختلف بحث و مناظره داشته، و به اقتضای ماهیت مناظرات کلامی در این مباحثات رویه ای متکلمانه اتخاذ کرده است. در متون حدیثی شیعه، مناظرات متعددی از حضرت در برابر کسانی چون ابن ابی العوجاء، زندیق مصری،عبدالله دیصانی، متکلم شامی و جز اینان ثبت شده است. همچنین باید به کاربرد گسترده مفاهیم کلامی در سخنان منقول از حضرت اشاره کرد که نشان از نوعی رویکرد خوشبینانه نسبت به دانش کلام دارد. به اینها باید علاوه کرد که برخی از اصحاب نزدیک حضرت همچون ابوجعفر احول مؤمن طاق، حمران بن اعین، قیس ماصر و هشام بن حکم از متکلمان بودند.[۳۳]
در اخبار منقول از امام صادق(علیه السلام) گاه دیده می شود که امام برخی از اصحاب خود را با توجه به نگرانی از توانایی آنان در اداره بحث از کلام نهی کرده، اما برخی دیگر را به این امر ترغیب کرده است و این نشان دهنده آن است که اساس پرداختن به کلام در این احادیث مورد تأیید امام بوده، و نهی ها مصداقی بوده است.[۳۴] [یعنی بخاطر ناتوانی برخی از افراد در اداره بحثهای کلامی].
کلینی به اسناد خود از یونس بن یعقوب روایت کند: نزد ابوعبدالله (یعنی امام صادق) بودم، مردی شامی وارد شد و گفت: من از کلام، فقه و فرائض برخوردارم و آمده ام با اصحاب تو مناظره کنم.
امام فرمود: کلام تو از کلام رسول الله است یا از خودت؟
از کلام رسول الله و کلام خودم.
پس تو شریک رسول الله هستی؟
نه.
از خدای عزوجل وحی شنیده ای و او تو را خبر داده است؟
نه.
طاعت تو همچون طاعت رسول خدا واجب است؟
نه.
ابوعبدالله متوجه من شد و گفت: یونس! این مرد پیش از آنکه در کلام در آید خصم خود گردید. اگر کلام را نیکو می دانی با او گفتگو کن.
من حسرت خوردم که علم کلام نمی دانم. پس گفتم: فدایت شوم شنیدم از در آمدن در بحث کلام نهی می کردی و می گفتی وای بر متکلمان که می گویند این پذیرفته است و آن نه. این درست است و دیگری نه. این را به حکم عقل قبول داریم و آن را نه.
امام گفت: گفتم وای بر آنان اگر سخن مرا واگذارند (آنچه در ما اهل بیت است) و به رای و نظر خود سخن گویند (جدال پیش گیرند). سپس فرمود: بیرون برو و ببین از متکلّمان کسی را می بینی.
رفتم و حمران بن اعین و احول (محمد بن نعمان مشهور به مؤمن الطاق) و هشام بن سالم را آوردم و اینان کلام را نیکو می دانستند. و قیس بن ناصر را که به نظر من از آنان کلام را نیکوتر می دانست و کلام را از علی بن حسین (علیه السلام) آموخته بود آوردم. هشام بن حکم نیز که تازه جوان بود رسید. امام صادق (علیه السلام) او را جای داد و به او فرمود: تو یاور ما به دل و زبان و دستت هستی. آنگاه به حُمران و مؤمن الطاق فرمود با او مناظره کنند. آنان بر وی پیروز شدند. سپس به هشام بن سالم فرمود: با او مناظره کن! او نیز مناظره کرد. آنگاه نوبت هشام بن حکم رسید. مرد شامی نخست درباره امامت امام صادق پرسشی کرد که هشام را غضبناک ساخت.
سپس هشام از او پرسید: پروردگار تو در کار آفریده اش نیکو می نگرد یا آفریده اش در کار خود؟
پروردگارم نیکوتر می نگرد.
برای آنان چه کرده؟
حجت و دلیل بر پا داشته تا پراکنده نشوند و آنان را بدان چه از جانب او واجب است خبر داده.
آن حجت کیست؟
رسول خدا!
و پس از او؟
کتاب و سنت.
آیا کتاب و سنت در رفع اختلاف برای ما سودی داشته؟
آری!
پس چرا ما و تو با یکدیگر اختلاف داریم و تو از شام آمده ای تا با ما مناظره کنی؟
شامی خاموش ماند. در اینجا امام صادق از شامی پرسید: چرا سخن نمی گویی؟ شامی گفت: اگر بگویم اختلاف نداریم دروغ گفته ام، و اگر بگویم کتاب و سنت اختلاف را از میان ما برمی دارد سخنی باطل گفته ام و اگر بگویم اختلاف داریم و هر یک از ما مدعی حق است، فایده کتاب و سنت از میان می رود. اما از سخن او علیه وی دلیلی دارم.
امام گفت: بپرس، او را توانا و آگاه خواهی یافت.
مرد شامی: خدا در کار بنده اش نیکوتر می نگرد یا بندگان او؟
خدا!
آیا حجتی را برایشان بر پا کرده که آنان را یک سخن کند و از حق و باطل آگاهشان سازد.
در زمان رسول الله یا اکنون؟
در زمان رسول خدا، رسول خدا، و اما امروز؟
هشام گفت: این مرد که از هر سوی بدو روی می آورند و او تو را از هر چه خواهی خبرمی دهد.
در پایان، آن مرد، امامت امام را پذیرفت. [۳۵]
نظیر این گفتگوها بین امام و معاندان او فراوان دیده می شود آنچنان که این بحثها مقام شامخ امامت را در علم نشان می دهد و آشنا بودن مناظره کنندگان را به بحثهای کلامی و برخورداری شان را از مقدمات این بحثها آشکار می سازد. [۳۶]


امام و قیام های زمانه اش
در اواخر خلافت هشام بن عبدالملک، زمینه مساعدی برای قیامهای ضد اموی فراهم آمده بود که انگیزه مذهبی داشت. در رأس این قیامها، باید به قیام زید بن علی بن حسین(علیه السلام) در 122ق و یحیی بن زید در 125ق اشاره کرد که ارتباطی مستقیم با امام صادق(علیه السلام) می یافت. زید عموی حضرت، و یحیی پسر عموی او بود و به طبع حضرت نمی توانست نسبت به این قیامها بی تفاوت باشد. به اینها باید قیام عبدالله بن محمد باقر(علیه السلام)، برادر حضرت، و عبیدالله اعرج بن حسین بن زین العابدین(علیه السلام) پسر عموی حضرت را افزود.[۳۷]
قیام زید بن علی
امام صادق (علیه السلام) درباره زید بن علی بن حسین فرموده است: او از علمای آل محمد (صلی الله علیه و آله) بود؛ برای خدا غضب کرد و با دشمنان جنگید تا کشته شد. [۳۸] از مضمون برخی روایتها می توان دریافت که قیام زید مورد تأیید امام صادق (علیه السلام) بوده است چنانکه صدوق در عیون اخبار الرضا آورده است: چون زید بن موسی بن جعفر (علیه السلام) در بصره خروج کرد و خانه فرزندان عباس را آتش زد، مأمون به امام رضا (علیه السلام) گفت: اگر برادرت زید چنین کاری کرد، پیش از او زید بن علی نیز خروج کرد و کشته شد. اگر به خاطر تو نبود او را می کشتم چرا که کاری بزرگ کرده است.
امام فرمود: برادرم زید را با زید بن علی (علیه السلام) قیاس مکن! او از علمای آل محمد بود. برای خدا غضب کرد و با دشمنان جنگید تا کشته شد. پدرم موسی بن جعفر از پدرش جعفر بن محمد (امام صادق) شنید که گفت:
خدا عمویم زید را بیامرزد! او مردم را به الرضا من آل محمد می خواند و اگر پیروز می شد به وعده وفا می کرد. چون می خواست خروج کند با من مشورت کرد. بدو گفتم: عمو! اگر راضی می شوی کشته گردی و در کناسه کوفه بر دار شوی، خود می دانی. [۳۹]
در روایتی دیگر از عبد الله بن سیابه آورده است: ما هفت تن بودیم، به مدینه رفتیم و نزد امام صادق (علیه السلام) رفتیم. از ما پرسید: از عمویم زید خبر دارید؟
گفتیم: خروج کرده یا آماده خروج است.
گفت: اگر خبری به شما رسید به من خبر دهید.
چند روز گذشت، نامه بسام صیرفی رسید. نوشته بود: زید روز چهارشنبه غره ماه صفر خروج کرد و روز جمعه کشته شد. ما نزد صادق (علیه السلام) رفتیم و نامه را بدو دادیم، آن را خواند و گریست. سپس گفت:
انا لله و انا الیه راجعون. عمویم را به حساب خدا می گذاریم. مرد دنیا و آخرت ما بود. به خدا عمویم شهید از جهان رفت، همچون شهیدانی که با رسول خدا و علی و حسن و حسین بودند. [۴۰]
در روایت دیگری که در باب خروج به شمشیر پیش از ظهور قائم است، چنین آمده: مگویید زید خروج کرد (خروج او را نمونه قرار مدهید) زید مردی عالم و راستگو بود. او شما را به خود نخواند، به بیعت الرضا من آل محمد (صلی الله علیه و آله) خواند. اگر پیروز می شد بدانچه وعده داده بود وفا می کرد. [۴۱]
دیگر قیام ها
بیشتر قیام ها مورد تأیید امام نبود و درخواست مردمی را که بدو وعده یاری می دادند نمی پذیرفت و نشر فقه آل محمد (صلی الله علیه و آله) و علوم اهل بیت را مقدم می شمرد. زیرا آنان که بنی هاشم را به قیام می خواندند و به آنان وعده یاری می دادند، همه یا بیشترشان، حکومت حاکمان وقت را بر خود تحمل نمی کردند، یا می خواستند خود حکومت را به دست گیرند، نه آنکه خواهان زدودن بدعت و زنده کردن دین خدا باشند. [۴۲]
به هنگامی که دعوت عباسیان در شرق ایران گسترش یافت و مردم آن سرزمین، نیز عربهای قحطانی که در آنجا به سر می بردند با یکدیگر متحد شدند و مخالفت با مروانیان را آشکار ساختند و با حاکم دست نشانده مروان به جدال برخاستند، و ابومسلم نصر سیار حاکم خراسان را گریزاند و قحطبه پسر شیب از جانب او برای سرکوبی لشکر مروان بن محمد که متوجه خراسان بودند فرستاده شد در جنگی که در کنار فرات درگرفت، قحطبه کشته شد و لشکریان با پسر او حسن بیعت کردند. قحطبه پیش از آنکه بمیرد لشکریان خود را گفت: چون وارد کوفه شدید نزد ابو سلمه خلال بروید و گفته او را اطاعت کنید.
حسن با لشکریان خود در محرم سال ۱۳۰ ه. ق. به کوفه در آمد. در این روزگار ابراهیم الامام داعی عباسیان در زندان درگذشته بود. او پیش از مرگ گفته بود پیروان او به کوفه بروند و در طاعت ابوالعباس سفاح باشند.
ابوالعباس در ماه صفر سال ۱۳۲ با خاندان خود به کوفه در آمد. ابوسلمه آنان را در خانه ولید بن سعد که از موالی بنی هاشم بود جای داد و چنان که نوشته اند چهل روز آمدن آنان را از مردم پنهان داشت. [۴۳] و هرگاه از او می پرسیدند: امام کیست؟ می گفت: شتاب مکنید. او می خواست کار زمامداری را به فرزندان ابوطالب بسپارد. [۴۴]
یعقوبی نوشته است ابوسلمه درآمدن ابوالعباس سفاح و کسان او را به کوفه پوشیده داشت و در این مدت نامه ای به جعفر بن محمد (امام صادق) نوشت و او پاسخ داد آنکه می خواهند من نیستم. همچنین ابوسلمه نامه ای به عبدالله بن حسن نوشت و او پاسخ داد من پیری سالخورده ام؛ پسرم محمد بدین کار سزاوارتر است و به کسان خود پیام فرستاد با پسرم محمد بیعت کنید. این نامه ابوسلمه است که برای من فرستاده.
جعفر بن محمد (صلی الله علیه و آله) بدو گفت: ای شیخ خون پسرت را مریز؛ من می ترسم او در احجار الزیت (جایی است در خارج مدینه که سرانجام محمد در آنجا کشته شد) کشته شود. [۴۵]
نوشته اند آنکه نامه ابوسلمه را برای امام صادق برد پاسخ خواست، امام نامه را بر چراغ گرفت تا سوخته شد و گفت: این پاسخ نامه تو است.
چرا امام صادق به دعوت ابوسلمه پاسخ نداد و نامه او را سوزاند؟ برای آنکه دعوت ابوسلمه دعوتی سیاسی بود، نه آنکه صادق (علیه السلام) را امام واجب اطاعت بداند، چه اگر چنین بود نبایستی نامه دیگری به عبدالله بن حسن بنویسد و از او بخواهد زعامت لشکریان را بپذیرد.
حادثه دیگر اینکه کلینی به اسناد خود از سدیر صیرفی می نویسد بر ابوعبد الله در آمدم و بدو گفتم: به خدا بر تو روا نیست قیام نکنی!
چرا؟
چون دوستان و شیعیان و یاران بسیار داری. به خدا اگر علی به اندازه تو شیعه و دوستدار داشت حق او را نمی گرفتند.
امام پرسید: سدیر، شمار آنان به چند تن می رسد؟
صد هزار!
صد هزار.
آری و بلکه دویست هزار.
دویست هزار؟
آری و نیم جهان.
ابوعبدالله خاموش ماند. به راه افتادیم و از کنار گلۀ بزی گذشتیم.
گفت: ای سدیر! به خدا اگر به شمار این بزها شیعه داشتم، قیام نکردن بر من روا نبود.
پس فرود آمدیم و نماز خواندیم. پس از نماز بزها را شمردم هفده راس بودند. [۴۶]


برگزیده سخنان
• مردی از امام خواست وی را چیزی بیاموزد که به خوبی دنیا و آخرت برسد و مختصر باشد، فرمود: دروغ مگو. [۴۷]
• از او پرسیدند چرا خدا ربا را حرام کرده است؟ فرمود: تا مردم یکدیگر را از بخشش باز ندارند. [۴۸]
• اگر شخصی به من نیازی پیدا کند، آن را شتابان برمی آورم، مبادا از آن بی نیاز شود یا انجامش دهم ولی با تأخیر به حساب آید. [۴۹]
• فقیهان، امینان پیامبرانند، چون فقیهان را دیدید که به درگاه صاحبان قدرت می روند آنان را متهم سازید (راستگو مدانید). [۵۰]
اصحاب
شاگردان امام صادق (علیه السلام) را تا چهارهزار تن نوشته اند و مقصود کسانی هستند که در مدت افاضه امام از او علم فراگرفته اند نه اینکه همه آنها هر روز در محضر او حاضر شوند. مؤلف کشف الغمه می نویسد شماری از تابعین از او روایت کرده اند که از جمله آنان: یحیی بن سعید انصاری،ایوب سختیانی، ابان بن تغلب، ابوعمرو بن العلاء و یزید بن عبدالله است و از ائمه، مالک بن انس، شعبة بن الحجاج، سفیان ثوری، ابن جریح، عبد الله بن عمرو، روح بن قاسم، سفیان بن عیینه، سلیمان بن بلال، اسماعیل بن جعفر، حاتم بن اسماعیل، عبدالعزیز بن مختار، وهب بن خالد وابراهیم بن طهمان ‏اند که از او روایت دارند [۵۱]. جابر بن حیان کوفی را نیز از شاگردان امام صادق (علیه السلام) شمرده اند. [۵۲]
در منابع اهل سنت
ابن حجر عسقلانی او را چنین توصیف می کند: الهاشمی العلوی، ابوعبدالله المدنی الصادق. [۵۳] و همو نویسد: ابن حبّان گوید: در فقه و علم و فضیلت از سادات اهل بیت بود. [۵۴]
ابن حجر هیتمی، از علمای اهل سنت، می گوید: مردم از علم او چندان نقل کردند که آوازه آن به همه شهرها رسید. امامان بزرگ چون یحیی بن سعید، ابن جریح، مالک، سفیان بن عیینه، سفیان ثوری، ابوحنیفه، شعبة بن الحجاج و ایوب سختیانی از او روایت کرده اند.[۵۵]
با وجود اعتبار سترگی که امام صادق(علیه السلام) به عنوان شخصیت دینی خود نزد اهل سنت دارد، آراء وی در حوزه فقه نزد آنها حتی به عنوان یکی از فقها مورد توجه قرار نگرفته است. در مجموعه های فقه تطبیقی که افزون بر آراء ائمه اربعه اهل سنت، اقوال بسیاری از فقیهان متقدم چوناوزاعی و سفیان ثوری و ربیعة الرأی و لیث بن سعد و ابن مبارک و امثال آنان از معاصران حضرت به طور گسترده نقل می شود، برخلاف انتظار یادی از اقوال امام صادق(علیه السلام) -دست کم در حد یکی از فقها- به میان نیامده است و همین نکته از سوی برخی عالمان امامیه چون سید مرتضی، به عنوان نقدی بر اهل سنت مطرح شده است. وی یادآوری می شود: چگونه شما اگر آراء امام صادق(علیه السلام) را در کنار ابوحنیفه و شافعی نمی نهید، حتی در سطح آراء احمد ابن حنبل، داوود ظاهری و محمد بن جریر طبری هم از آن یادی نمی کنید؟[۵۶]


پانویس

1. المفید، ۱۳۸۰ش. صص۵۲۶-۵۲۷.
2. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۱.
3. مناقب، ج۴، ص۲۸۰؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۸۵.
4. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۳.
5. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۵.
6. المفید، ۱۳۸۰ش. صص۵۲۶-۵۲۷
7. المفید، ۱۳۸۰ه. ش. صص۵۲۶-۵۲۷.
8. کشف الغمه، ج۲، ص۱۵۵؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۴.
9. المعارف، ص۲۱۵؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۴.
10. الطبرسی، ۱۴۱۷ق، ص۵۱۴.
11. مجلسی، بحار، ج۴۷، صص۱-۲؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۸۵.
12. مناقب، ج۴، ص۲۸۰؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۸۵.
13. شهیدی، ۱۳۸۴، صص۸۵-۸۶.
14. المفید، ۱۳۸۰ش، ص۵۳.
15. المفید، ۱۳۸۰ش، ص۵۵۳.
16. الطبرسی، ج۱، ۱۴۱۷ه. ق، ص۵۴۶.
17. المفید، ۱۳۸۰ش.، ص۵۵۳-۵۵۴.
18. المفید، ۱۳۸۰ش. ص۵۲۷.
19. الطبرسی، ج۱، ۱۴۱۷ق، ص۵۱۴.
20. الثقفی، الغارات، ۸۵۰/۲-۸۵۶.
21. شهیدی، 1384، ص63.
22. شهرستانی، الملل و انحل، ۱۴۷/۱؛ به نقل پاکتچی، جعفر صادق(علیه السلام)، امام، ص۱۸۶.
23. ر.ک: المفید، ۱۳۸۰ه. ش. صص۵۲۶-۵۲۷.
24. المفید، ۱۳۸۰ش. صص۵۲۸-۵۲۷.
25. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۰.
26. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۴۷.
27. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۱.
28. احمد بن حجر هیتمی، ۱۳۸۵، ص۲۰۱.
29. کشف الغمة، ج۲، ص۱۶۶؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۱.
30. تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۱۶۶؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۱.
31. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۰-۶۱.
32. الاخبار الموفقیات، ص۷۶-۷۷؛ حلیة الاولیاء، ج۳، ص۱۹۷؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۲.
33. پاکتچی، جعفر صادق(علیه السلام)، امام، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۸، ص۱۹۹.
34. پاکتچی، جعفر صادق(علیه السلام)، امام، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۸، ص۲۰۰.
35. اصول کافی، ج۱، ص۱۷۱-۱۷۳؛ مناقب، ج۲، ص۲۴۳-۲۴۴؛ کشف الغمة، ج۲، صص۱۷۳-۱۷۵؛ اعلام الوری، صص۲۸۰-۲۸۳؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، صص۵۵-۵۷.
36. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۵۷.
37. پاکتچی، جعفر صادق(علیه السلام)، امام، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج18، ص183.
38. عیون اخبار الرضا، ص۱۵؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۲۶.
39. عیون اخبار الرضا، ج۱، صص۱۹۴-۱۹۵؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۳۷.
40. عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۱۹۷؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۳۸.
41. روضه کافی، ص۲۶۴؛ وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۳۶؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۳۸.
42. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۳۴.
43. الکامل، ج۵، ص۴۰۹؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، صص۳۴-۳۵.
44. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۳۵.
45. تاریخ یعقوبی، ج۳، ص۸۶؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۳۵.
46. اصول کافی، ج۲، صص۲۴۳-۲۴۲؛ شهیدی، ۱۳۸۴، ص۳۴-۳۷.
47. شهیدی، سیدجعفر، ۱۳۸۴، ص۱۰۲.
48. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۱۰۳.
49. عیون الاخبار؛ ج۳، ص۱۷۵؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۱۰۳.
50. حلیة الاولیاء، ج۳، ص۱۹۶؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۱۰۶.
51. کشف الغمة، ج۲، ص۱۸۶؛ حلیة الالیاء، ج۳، صص۱۹۸-۱۹۹به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۵
52. شهیدی، ۱۳۸۴، ص۶۵.
53. تهذیب التهذیب، ابن حجر عسقلانی، حیدرآباد، مطبعه نظامیه، ۱۳۲۵ه. ق. ج۲، ص۱۰۳؛ به نقل شهیدی، ۱۳۸۴، ص۴.
54. تهذیب التهذیب، ص۱۰۴. به نقل شهیدی، سیدجعفر، ۱۳۸۴، ص۴.
55. احمد بن حجر هیتمی، ۱۳۸۵ه. ق. ص۲۰۱.
56. الشریف المرتضی، الانتصار، ص۷۷؛ پاکتچی، جعفر صادق(علیه السلام)، امام، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۸، ص۲۰۰. ص۲۰۶.


منابع
• ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ج۲، حیدرآباد، مطبعه نظامیه، ۱۳۲۵ق.
• الثقفی الکوفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، تحقیق: السید جلال الدین الحسینی الارموی المحدث، تهران: سلسله انتشارات انجمن آثار ملی، ۲۵۳۵.
• احمد بن حجر هیتمی، الصواعق المحرقة، مکتبة القاهرة، ۱۳۸۵ق.
• پاکتچی، احمد، جعفر صادق(علیه السلام)، امام، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج۱۸، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۹ش.
• الشریف المرتضی، علی بن الحسین، الانتصار، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
• شهیدی، سیدجعفر، زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(علیه السلام)، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۴.
• صدوق، عیون اخبار الرضا(علیه السلام)، ترجمه علی اکبر غفاری، ج۲، تهران: نشر صدوق، ۱۳۷۳.
• الصدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۴، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۴.
• الطبرسی، الفضل بن الحسن، اعلام الوری باعلام الهدی، تحقیق موسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم: موسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج۱، ۱۴۱۷ ه. ق.
• المفید، الارشاد، ترجمه و شرح فارسی: محمدباقر ساعدی، تصحیح: محمدباقر بهبودی، بیجا، انتشارات اسلامیه، ۱۳۸۰ش.
منبع : ویکی شیعه

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن