سه شنبه, 17 تیر 1393 ساعت 10:00
خواندن 1266 دفعه

گونه‌های ولايت تشريعی امامان علیهم السلام در روايات - هادی صادقی ، محمد رکّعی

چکیده :

ولایت امامان دارای دو بعد تکوین و تشریع است. هر کدام از این دو بعد را می‌­توان با رویکردهای عقلی، نقلی و تاریخی بررسی کرد. نوشتار حاضر مسألۀ «ولایت تشریعی امامان» را با رویکرد روایی در حوزۀ گونه­‌های ولایت تشریعی مورد بررسی قرار می‌­دهد. محورهای این پژوهش عبارتند از: ولایت بر تشریع یا تفویض تشریع به امامان، ولایت تفسیری یا مرجعیت علمی و دینی، ولایت اجتماعی یا رهبری و سرپرستی جامعه. متون روایی در تمامی این محورها، ولایت تشریعی را برای ائمه ثابت می‌دانند و در نهایت این اصل را اثبات می‌­کنند که امامان جز در رسالت و نبوت در تمامی شؤون مربوط به ولایت با پیامبر مشترکند.

 

مقدمه :

مسألۀ ولایت تكوینی و تشریعی پیامبر و ائمه(علیه السلام) از دیر باز محل گفتگو و بحث و نظر بوده است. در مورد ولایت تكوینی بحث­های بسیاری از سوی متکلمان شیعه در اثبات و قلمرو آن مطرح شده است؛ اما آنان در مورد ولایت تشریعی كمتر سخن گفته­‌اند.

همچنین خود عنوان ولایت تشریعی از عناوین جدیدی است که به تازگی در فرهنگ کلام شیعه مرسوم شده است؛ و از سوی متکلمان مورد استفاده قرار می‌­گیرد و تاریخ آن به بیش از چند دهه باز نمی­‌گردد. اگر چه عنوان ولایت تشریعی عنوانی نوظهور است ولی اقسام آن از زمان اصحاب امامان مطرح بوده، و روایات آن در جوامع روایی شیعه نقل شده است، با این حال این روایات کمتر مورد تحلیل متکلمان امامیه قرار گرفته‌اند.

بنابر دیدگاه شیعه، امامان معصوم، حجت­های خدایند و گفتار و کردار آنان از هرگونه خطا و خلافی دور است. بر اساس آیات و روایات، امامان(علیهم السلام) جز در دریافت و ابلاغ وحی در بقیه شؤون با پیامبر مشترکند. از جمله دلایل مهم و معروف یکسان بودن شأن امامان و پیامبر به جز رسالت، حدیث موسوم به منزلت است: «أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلا أنه لا نبیّ بعدی»؛ «تو نسبت به من بمنزله هارون برای موسی هستی جز اینکه پس از من پیامبری نخواهد بود».[3]

مسألۀ ولایت تشریعی نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ یعنی امامان از اهل­‌بیت پیامبر در تمامی گونه‌های ولایت تشریعی همان ولایت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را دارند.

بر این اساس، شیعه، اهل بیت پیامبر را فقط راوی پیامبر یا تنها فقیه و مجتهد مصیب به شمار نمی­‌آورد؛ بلکه آنان را حجت‌های خدا، خلیفه و وصی پیامبر می‌داند که گفتار و عمل‌شان همانند کلام و عملِ پیامبر حجت می‌­باشد. امام باقر(علیه السلام) در این باره می‌­فرماید:

نَحْنُ حُجَّةُ اللَّهِ وَ نَحْنُ بَابُ اللَّهِ وَ نَحْنُ لِسَانُ اللَّهِ وَ نَحْنُ وَجْهُ اللَّهِ وَ نَحْنُ عَینُ اللَّهِ فِی خَلْقِهِ وَ نَحْنُ وُلَاةُ أَمْرِ اللَّهِ فِی عِبَادِهِ؛

ما حجت­های خدا و زبان خدا و وجه خدا و دیدگان خدا در خلق او و والیان امر خدا در میان بندگانش هستیم[4].

 

1ـ ماهیت ولایت :

لغت دانان عرب 21 معنا برای ماده ولایت بیان کرده‌اند.[5] در این فرهنگ‌ها معانی‌ای چون «قرب و نزدیکی، توالی، سرپرستی، صاحب اختیاری، مالکیت، یاری کردن، محبت، محبوبیت، تابعیت، آزادکننده و آزاد شده، پسرعمو، دوستی، داماد بودن، وارث بودن، هم‌پیمانی، هم‌سوگندی، و همسایگی» به عنوان معانی ولی و مولی ذکر شده است. اما باید دانست که بسیاری از این معانی در حقیقت یا از معانی استعمالی و مصادیق کلی این واژه‌اند و یا معنای التزامی ماده (ول‌‌ی) می‌باشند.

شیخ مفید در بیان معانی مولی چنین می‌نگارد: «مولی در لغت به ده وجه و معنا می‌آید: اولین آنها به معنای أولی و سزاوار است و همین معنا، معنای اصلی و عمده است که سایر معانی به آن باز می‌گردد».

 سپس ایشان نُه معنای دیگر را ذکر می‌کند که عبارتند از: مالک عبد، آزاد شده و آزاد کننده، پسر عمو، یاری کننده، متولی، هم‌سوگند، همسایه، امام مطاع. در پایان می‌نویسد: «این معانی نُه گانه به همان اَولی و سزاوار بازمی‌گردد و از آن گرفته شده است».[6]

در علم کلام واژه ولایت مترادف با واژه امامت است. برخی از متکلمان در تعریف امامت چنین گفته‌اند: «امامت ریاست عام بر جامعه اسلامی در همه امور دینی و دنیوی است به جانشینی از پیامبر».[7]

مسأله امامت و ولایت یکی از موارد مهم منازعه میان شیعیان و اهل سنت می‌­باشد. تلقی اهل سنت از مسأله ولایت و امامت، حاکمیت بر امور مسلمین و به تعبیر دیگر مسأله خلافت و حکومت ظاهری است که همان ولایت زعامت است؛ اما ولایت و امامت نزد شیعه منحصر به آن نیست؛ بلکه منصبی نظیر نبوت است و بلکه باطن نبوت است که حکومت و ولایت دنیوی یکی از شؤون آن می‌­باشد؛ به همین جهت علمای شیعه شرایط ویژه‌ای همانند مصونیت از خطا (عصمت)، داشتن علم خدادادی یا مؤید بودن به الهامات الهی و منصوب شدن از طرف خداوند متعال را برای امام و ولی لازم می‌­شمارند.[8] بر این اساس، به نظر می‌­رسد اولی بودن که مرحوم شیخ مفید آن را معنای اصلی و عمده معنای ولایت دانسته است مفهوم ولایت را تشکیل می‌­دهد؛ با این توضیح که مراد از اولویت در ولایت تشریعی به این معنا که دیگران نیز در آن سهمی دارند نیست؛ بلکه به دلیل لزوم شرایطی که برای ولی ذکر شد، ولی تنها کسی است که حق دخل و تصرف در امور تشریعی را خواهد داشت.

 

2 ـ  چیستی تشریع :

راغب در مفردات می‌­گوید: «شرع، گشودن و بنا کردن راهی روشن است».[9]

خلیل بن احمد در کتاب العین می­‌نویسد:

شریعت و شرایع آن چیزی است که خداوند از امر دین برای بندگانش قرار داده است و به آنان دستور تمسک به آن از نماز و روزه و حج و مانند آن را صادر فرموده است و این همان شرعة می­ باشد.[10]

طریحی نیز درباره شریعت می‌­گوید: «شریعت چیزی است که خداوند برای بندگان خود پایه­‌گذاری و واجب نموده است»[11].

بر این اساس شریعت دستورها، احکام و برنامه‌هایی است که خداوند بر بندگانش واجب نموده است:

{لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً}؛ {براى هر ملتى از شما انسانها، شریعتى قرار دادیم}[12].

{ثُمَّ جَعَلْناكَ عَلى‏ شَریعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْها وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذینَ لا یعْلَمُونَ}؛ {سپس نوبت به تو رسید و ما تو را هم بر شریعتى از امر دین واقف ساختیم؛ پس همان را پیروى كن نه هواهاى كسانى را كه علم ندارند}.[13]

بنابراین، تشریع ایجاد و انشاء و صادر کردن این احکام و دستورها است؛ یعنی عمل صدور احکام را تشریع می‌­گویند.

با توجه به آنچه در معنای لغوی شرع و شریعت گذشت می‌­توان اقسام تشریع را به صورت زیر دسته‌­بندی کرد:

 گاهی انسان در مقام قانون­‌گذاری حکمی را واجب یا حرام می‌­کند؛ اما نه به این جهت که انتساب به دین داشته باشد؛ مانند قوانینی که شخص برای مدیریت زندگی بر خود یا خانواده خود واجب یا حرام می‌­کند.

گاهی نیز بنا را بر وجوب یا حرمت چیزی در دین می‌­گذارد از این جهت که او مشرّع است. به این صورت که خود را شارع فرض کند؛ مانند پیامبر(صلی الله علیه و آله) که در مقام شارع بودن چیزی را حرام یا واجب کند.

گاهی نیز بنا بر حرمت یا وجوب حکمی در دین می‌­گذارد از این جهت که این حکم از جانب خداوند صادر شده و به وسیله پیامبرش به او رسیده است، بدون اینکه خود را در مقام قانون­‌گذار قرار دهد؛ بلکه او فقط کاشف از حکم یک موضوع است.

در دو صورت اخیر نیز گاهی تشریع در اصل حکم شرعی است و گاهی در تطبیق یک حکم بر مصادیق‌­اش؛ یعنی گاهی در مقام تشریع اصل حکم بر می‌­آید و یا موضوعی را تحت حکمی قرار می‌دهد، چه این کار را از شأن تشریعی خود انجام دهد یا از شأن کشف و تفسیر. همان­گونه که اصل تشریع یک حکم می‌­تواند از حیث مشرع بودن صادر شود، تعیین قلمرو و محدوده یک حکم نیز می‌­تواند از همین حیث مشخص شود یا از حکم الهی استنباط شود.

 

3 ـ  حقیقت ولایت تشریعی :

با توجه به معنای اصطلاحی ولایت، ولیّ، فاعل و تدبیر کننده و سرپرست کسی است که ولایت او را برعهده دارد. اگر فاعل و مدبّر، کاری حقیقی انجام دهد، مثل اینکه انسانی را بیافریند یا در آن تصرفی کند، او ولی آن امر تکوینی خواهد بود.

همچنین اگر فاعل یا مدبر امری تشریعی و اعتباری انجام دهد، مانند اینکه امر و نهی کند یا چیزی را حلال یا حرام کند، ولی­ تشریعی خواهد بود.

بر این اساس ولایت تشریعی خداوند به معنای اختیار داشتن خداوند در تشریع قوانینی است که اراده خداوند به آن­ها تعلق می‌­گیرد و منشأ احکام اسلام است. برای کشف اراده تشریعی خداوند راه­هایی وجود دارد از قبیل آیات قرآن و سیرۀ معصومان. برخی از علما، مستقلات عقلیه را نیز کاشف اراده تشریعی خداوند دانسته‌اند.[14]

بنابراین در ولایت تشریعی نوعی سلطه بر دیگران وجود دارد، از سوی دیگر این سلطه باید از طریق شرع و اراده الهی به دست آید؛ یعنی حق تشریع که از حق حاکمیت و مالکیت سرچشمه می‌­گیرد اولاً و بالذات در انحصار خداوند می‌­باشد؛ زیرا او مالک و حاکم اصلی بر انسان­ها و همه موجودات است؛ ولی اگر خداوند به پیامبر یا ولی‌ای اجازه دهد که اقدام به قانون­گذاری نماید کسی نباید با آن به مخالفت برخیزد. براین اساس برخی از بزرگان ولایت تشریعی امام یا پیامبر را این­گونه تعریف کرده­‌اند:

ولایت تشریعی مقام و منصبی قانونی است که خداوند به فردی به عنوان مقامی رسمی اعطا می‌­کند. به عبارت دیگر ولایت تشریعی منصبی قراردادی است که خداوند به گروه برگزیده‌ای از انسان­ها به دلیل شأن اجتماعی یا دینی آنان مانند مقام نبوت یا امامت یا... عطا می‌­کند که ریشه در تسلط آنان بر جهان خارج دارد و نشانۀ اراده تشریعی خداوند است.[15]

بنابراین، ولایت تشریعی در حقیقت سرپرستی داشتن بر تمام امور شرعی است به گونه‌ای که شخص ­بتواند در امور شرعی تصرف کند. این موارد شامل اموال، سیاست، فرهنگ، اقتصاد و قضاوت می‌­باشد. اطاعت از این ولی واجب است و باید از اوامر او در امور دینی، سیاسی و اجتماعی پیروی نمود. به همین دلیل ولایت تشریعی اصالتاً و بالذات در اختیار خداوند است و دیگران در صورتی از این ولایت برخوردار می‌­گردند که از جانب او چنین ولایتی را دریافت دارند. محقق اصفهانی در تعلیقه بر مکاسب شیخ انصاری در رابطه با ولایت تشریعی پیامبر و امامان معصوم چنین می‌­نویسد:

حقیقت ولایت این است که زمام یک چیز در دست شخصی باشد. پیامبر و ائمه ولایت و سرپرستی معنوی دارند، و حاکمیت درونی بر همه امور تکوینی و تشریعی  همان­گونه که در امور تکوینی واسطه فیض هستند  در امور تشریعی نیز این سمت را دارا می‌­باشند. پس آنها در امور تکوینی و تشریعی واسطه هستند.[16]

 

4ـ گونه­‌های ولایت تشریعی :

عنوان ولایت تشریعی در کلام متکلمان و فقیهان دایره وسیعی را به خود اختصاص داده است که در دایرۀ آن از جعل قوانین و نظام­های عبادی، اقتصادی، سیاسی، قضایی و اجتماعی گرفته تا جعل احکام شخصی و تعلیم و تربیت قرار می‌گیرد. همچنین این نوع از ولایت شامل ولایت کسی می‌­شود که به حسب تشریع و حکم خدا بر چیزی یا اشخاصی ولایت داشته باشد که از آن به ولایت شرعیه نیز تعبیر می‌­گردد. این ولایت بخش مهمی از فقه اسلامی را تشکیل می‌­دهد و دارای اقسامی است که از شعب ولایت و حکومت و سلطنت الهی است و از عصر پیامبر و حتی پیش از آن تا حال باقی است.ولایت تشریعی عنوان نوظهوری در میان متکلمان است، و در تقسیمات آنان تمامیمواردی که از دایرۀ اقسام ولایت تکوینی خارج باشد و به نوعی احتیاج به قانون و یا قانون­گذاری داشته باشد را در بر می‌­گیرد. از این رو اقسام زیر را در مجموعه ولایت تشریعی گنجانده‌­اند[17]. ولایت بر تشریع یا تفویض تشریع، مرجعیت علمی ـ دینی و سرپرستی جامعه که هر یک از آنان به اختصار از نظر می‌­گذرد:

 

1 ـ 4 ـ  ولایت بر تشریع :

اولین قسم از اقسام ولایت تشریعی حول محور قانون­گذاری می­‌گردد؛ یعنی جعل دستور و انشای حکم. همان­‌گونه که از آیات قرآن برمی‌­آید حق تقنین و وضع احکام مستقلاً برای هیچ کس به جز خداوند متعال جایز نیست. آیات سه­‌گانه‌­ای در سوره مائده اشاره به کفر، ظلم و فسق کسانی می‌­کند که به غیر از قانون مُنزل الهی حکم می‌­کنند.[18] این آیات به روشنی تشریع و حکم را منحصر در «ما انزل الله» می‌­کند و برای هیچ کس خارج از این قید، حق وضع حکم قایل نمی­شود. اما اگر خداوند به برخی اجازه دهد که در مواردی بتوانند احکامی وضع کنند به معنای ولایت بر تشریع است که یکی از اقسام ولایت تشریعی است. بنابراین ولایت بر تشریع به نحو استقلالی در مورد خداوند ثابت است و وجود چنین اختیاری در پیامبر و امام به گونه غیر استقلالی محتمل است.

وجود و عدم این نوع از ولایت تشریعی در امامان(علیه السلام) محل بحث است و در آن اختلاف نظرهای بسیاری وجود دارد. برخی از فقها و عالمان شیعه بر این باورند که حق تشریع اختصاص به خداوند داشته و هیچ کس حتی پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) نیز از این حق برخوردار نیست. سید مرتضی در کتاب الذریعه فصلی را به بحث تفویض اختصاص داده که عنوان فصل، خود دلالت بر این می‌­کند که وی تفویض تشریع را نه تنها به امامان که به پیامبر نیز نمی­پذیرد. عنوان فصل مذکور چنین است: «لا یجوز أن یفوض الله تعالی إلی النبی أو العالم أن یحکم فی الشرعیات بما شاء إذا علم أنه لا یختار إلا الصواب».[19] به تبع سید مرتضی برخی از عالمان به صراحت از نفی حق تشریع برای امام سخن گفته‌اند و تأکید کرده‌اند که وظیفه امام فقط تبلیغ و تبیین شریعت است نه تشریع. صاحب معالم می‌­گوید:

معروف این است که امامان(علیه السلام) نگهبانان علم دین و حافظان شریعت پیامبر هستند. احکام و تعالیم آنان همان چیزی است که پیامبر نزد آنان به ودیعه نهاده و آنان را بر آن مطلع ساخته است، و اینان بعد از پایان یافتن وحی و بسته شدن باب نسخ، احکام را تغییر نمی‌­دهند.[20]

یکی از فقهای معاصر نیز در باره ولایت تشریعی پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه(علیه السلام) می‌­نویسد:

معصومین به هیچ وجه ولایت بر تشریع ـ به معنای قانون­گذاری از جانب خود ـ ندارند؛ چرا که با قانون‌گذاری انحصاری خداوند سازگار نیست. پیامبر و امام صرفاً حق تبیین و تذکر دارند: {فذکر إنّما أنت مذکّر}. خداوند سبحان می‌­فرماید: اگر پیامبر به ما سخنی به دروغ نسبت می‌­داد ما او را با قدرت می‌­گرفتیم آن­گاه رگ قلبش را قطع می‌­کردیم.[21]

این جملات به صراحت هرگونه تشریعی را از معصومین نفی کرده است و حق تشریع را به معنای تبیین احکام گرفته است. بسیاری از فقها معتقدند که ولایت تشریع به امامان داده نشده است، اگرچه تشریع پیامبر را به دلیل روایات معتبری که مصادیق تشریعات پیامبر را ذکر کرده و کلینی(رحمه الله) در کتابش آورده است، می‌­پذیرند. علاوه بر آن، اینکه فقها واژه شارع را که فقط در مقابل نام خداوند و پیامبر می‌­گذارند و آن را دربارۀ امامان به کار نمی­برند، شهادت می‌­دهد که حق تشریع را برای آنان قبول نداشته‌­اند[22].

دیدگاه دیگر اثبات کلی است. قائلین به اثبات کلی، تشریع را برای امامان همان­گونه که در مورد پیامبر است می‌­پذیرند. به نظر می‌­رسد محدثان متقدم به وجود چنین حقی برای امامان اعتقاد داشته‌اند. بنابر مدارک موجود متقدم­‌ترین دانشمندان شیعی که به این نظر قائل بوده‌اند کلینی و صفار هستند. آنان در جمع­‌آوری روایات جوامع روایی خود روایات ولایت بر تشریع را بدون بیان معارض آورده‌اند. همچنین عناوینی که برای این روایات انتخاب کرده‌اند نشان می‌­دهد که چنین ولایتی را در مورد امامان پذیرفته بوده‌اند.

محمد بن حسن صفار در کتاب بصائر الدرجات پس از انعقاد بابی تحت عنوان «باب التفویض إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله)» بلافاصله باب دیگری را منعقد می‌­کند تحت عنوان «باب فی أن ما فوض إالی رسول الله(صلی الله علیه و آله) فقد فوض إلی الأئمه(علیهم السلام) »؛ و در این باب سیزده روایت در یکسان بودن شأن امامان با پیامبر در تفویض تشریع می‌­آورد. پس از آن نیز دو باب دیگر می‌­گشاید با عنوان­های «باب فی الأئمة أنهم یوفقون و یسددون فی ما لا یوجد فی الکتاب و السنة» و «باب فی المعضلات التی لا توجد فی الکتاب و السنة ما یعرفه الإئمة». این دو باب را در حقیقت می‌­توان تعلیل او بر اعتقادش مبنی بر ولایت داشتن امامان در امر حلال و حرام دانست.[23]

کلینی نسبت به ولایت امامان در تشریع روشن‌­تر سخن گفته است؛ زیرا وی یک باب در این مورد آورده است و تفویض پیامبر و امامان را در کنار هم و در یک عنوان جای داده است: « التفویض إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله) و إلی الأئمة (علیهم السلام) فی أمر الدین». وی در این باب ده روایت در تشریعات پیامبر و تفویض کلی به امامان گرد آورده است که نشان می­‌دهد وی پیامبر و امامان را در تفویض تشریع در یک شأن می‌­دیده است. از میان روایات متعدد به یک روایت اشاره می‌­کنیم:

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْمِیثَمِی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: سَمِعْتُهُ یقُولُ: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَدَّبَ رَسُولَهُ حَتَّى قَوَّمَهُ عَلَى مَا أَرَادَ، ثُمَّ فَوَّضَ إِلَیهِ، فَقَالَ عَزَّ ذِكْرُهُ {ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا}؛ فَمَا فَوَّضَ اللَّهُ إِلَى رَسُولِهِ (صلی الله علیه و آله) فَقَدْ فَوَّضَهُ إِلَینَا»؛

محمد بن حسن میثمی می‌­گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می‌­فرمود: «خداوند رسولش را تأدیب کرد تا اینکه او را نسبت به آنچه اراده کرده بود توانا ساخت، سپس به او اختیار داد و فرمود: {آنچه را رسول خدا به شما می‌­دهد بگیرید و از آنچه نهی می‌­کند دست بردارید}. سپس آنچه را خدا به رسولش تفویض کرد همان را به ما نیز تفویض کرده است».[24]

محدث بزرگ شیعه محمد بن علی بن بابویه قمی نیز حق تشریع را برای امام همان­گونه که برای پیامبر ثابت است می‌پذیرد. وی در کتاب من لا یحضره الفقیه چنین می‌­نویسد:

اگر مراد از تفویض این باشد كه خدا چون پیامبر خود را به مرتبه كمال رساند، چنانكه جز آنچه را موافق حقّ باشد نمى‏پذیرد و با خواست او مخالفت نمی‌­كند، در این صورت به منظور اظهار شرف و كرامت پیامبر (صلی الله علیه و آله) تعیین برخى از امور مانند افزودن بعضى از ركعات و تعیین نمازها و روزه‏هاى مستحبّى و سهمى از ارث براى جدّ و مانند این موضوعات را به او تفویض كرده و این تفویض را به وسیله وحى ‏از جانب خود مورد تأكید قرار داده است. چنین تفویضی چه از جهت عقل و چه از جنبۀ نقل فسادى در آن نیست، بلكه در بسیارى از اخبار بیاناتى دربارۀ آن آمده است، حتّى كلینى در كتاب كافى بابى با عنوان «باب التفویض إلى رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) و إلى الأئمّه (علیهم السلام) فی أمر الدّین» گشوده است. این گونه تفویض اختصاص به پیامبر (صلی الله علیه و آله) ندارد بلكه درباره أئمّه (علیهم السلام) نیز جارى و ساری است.[25]

برخی از فقیهان نیز ولایت تشریعی امامان را مانند پیامبر پذیرفته ­اند. صاحب حدائق از جمله فقهایی است که وجوب خمس را از تشریعات ائمه می‌­داند. ایشان در ذیل روایت علی بن مهزیار که دلالت بر آن دارد که امام(علیه السلام) خمس را در سال دویست و بیست واجب کرده است در استدلال بر آن می‌­نویسد:

بعضی روایات دلالت می‌­کنند همان­گونه که حق تشریع به رسول خدا واگذار شده، به امامان نیز داده شده است و کافی بابی مستقل در این باره منعقد کرده است[26].

این عبارت صراحت دارد در اینکه بنا بر اعتقاد صاحب حدائق وجوب خمس از سوی امامان از روی حق تشریع آنان صورت پذیرفته است.

یکی از معاصران نیز در پاسخ به اشکالی از جانب کتاب انوارالفقاهة در مورد حق تشریع امامان چنین می‌­نگارد:

ما معتقدیم ایشان این حق را اعمال نکرده و رسول خدا نیز جز در موارد محدودی آن را به کار نبسته است؛ به بیان دیگر این حق به ایشان داده شده که در صورت نیاز با قانون­گذاری آن را برطرف کنند و لیکن چون دین کامل بوده، نیازی به تشریع ائمه نبوده است؛ پس عدم اعمال حق تشریع از سوی ائمه بر کامل بودن دین دلالت می‌­کند.[27]

راه جمع میان روایات این باب و عمل ائمه و نظر اکثریت فقها این است که گفته شود امامان بر اساس روایات معتبر ولایت بر تشریع دارند؛ اما با توجه به اینکه شرایط برای پذیرش اجتماعی احکام وضع شده از سوی آنان مهیا نبوده است؛ این ولایت را در حداقل اعمال کرده‌اند و اعمال بیش از آن در زمان ظهور خواهد بود. روایات بسیاری که بیان می‌­دارند در زمان ظهور گویا امر تازه­‌ای آورده شده ممکن است اشاره به همین مطلب باشد:

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: «إِذَا قَامَ الْقَائِمُ جَاءَ بِأَمْرٍ غَیرِ الَّذِی كَانَ»؛ امام صادق(علیه السلام) فرمود: «هنگامی که قائم قیام کند امری غیر از آنچه بوده خواهد آورد».[28]

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «إِذَا قَامَ الْقَائِمُ جَاءَ بِأَمْرٍ جَدِیدٍ كَمَا دَعَا رَسُولُ اللَّهِ فِی بَدْوِ الْإِسْلَامِ إِلَى أَمْرٍ جَدِیدٍ»؛ «هنگامی که قائم قیام کند امر جدیدی می‌­آورد همان­گونه که رسول خدا در ابتدای دعوت به اسلام دعوت به امر جدیدی کرد».[29]

همچنین ممکن است با توجه به اینکه نیازهای بشر در دوران امامان در چهار چوب سنت پیامبر پاسخ داده می‌­شد، دیگر نیازی به جعل و تشریع احکام بیشتر نبوده است. با این حال می‌­توان احکامی را در نظر گرفت که امامان تشریع کرده‌اند ولی مستند آن را بیان نکرده­ باشند؛ مانند احکام زیارات ائمه و امور مربوط به آن، که در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نه موضوع داشته است و نه حکم آن­ها پیش‌تر بیان شده است.

 

2 ـ 4 ـ  ولایت تفسیری یا مرجعیت علمی و دینی :

«ولایت تفسیری به این معناست که تفسیر و توضیحی که ولی الهی از وحی می‌­دهد به دلیل اتصال او به خزانۀ علم الهی و آگاهی وی از مقصدهای خداوند بر ما حجت تعبدی است و بدون نیاز به استدلال آن را می‌­پذیریم».[30]

خداوند متعال بندگان خود را مکلف به اطاعت از احکام و قوانینی کرده است که سعادت دنیا و آخرت آنان را تأمین می‌کند. اما این تکالیف نیازمند منبع معتبر و مطمئنی است که پشتوانۀ آن­ها قرار گیرد. مقام مرجعیت دینی مقامی است که دیگران باید از آن پیروی کنند و آن را الگوی اعمال خویش قرار دهند و دستورات دینی را از آن بیاموزند. چنین مقامی سخن و عملش برای دیگران حجت است.

کتاب­های آسمانی و سنت پیامبران دو منبع اساسی تشریع و استنباط احکام در ادیان بوده‌اند. سنتی که از عصمت برخاسته باشد عهده­‌دار شرح و تفصیل مجملات و متشابهات وحی است. لزوم یافتن راهی به حکم واقعی، وجود کسانی را ضرورت می‌بخشد که با غیب ارتباط داشته باشند. این همان منصبی است که قرآن برای پیامبر اثبات می‌­کند.[31] در این آیات به سرمشق بودن پیامبر اشاره شده که مردم باید به او اقتدا کنند و رفتارشان را با وی هماهنگ سازند؛ زیرا این نوعی حق تسلط و تصرف در شؤون مردم است. به گواهی قرآن، پیامبر آموزگار کتاب آسمانی،[32] مبیّن متشابهات آن[33] و بازگو کنندۀ سنن الهی و احکام خداست. این مسؤولیت پس از پیامبر برعهده جانشینان او و از فلسفه­‌های امامت است. اگر خداوند امامی امین که حافظ شریعت باشد تعیین نمی­‌کرد، سنت­ها و احکام الهی دچار تغییر و تحریف می‌شد. در حالی که خدا اراده کرده است تا شریعت اسلامی از طریقی مطمئن در اختیار مردم باشد.

در اینکه سنت پیامبر پس از قرآن کریم مصدر و مرجع معارف و احکام شریعت اسلامی است تردیدی نیست؛ ولی اولاً سنت نبوی تفاصیل همه احکام را دربر ندارد. ثانیاً همه آنچه از سنت نبوی گزارش شده معتبر نیست. بنابراین برای دست­یابی به تفسیر و تأویل درست و همچنین سنت اصیل نبوی، عترت پیامبر سزاوارترین راه است. امام صادق(علیه السلام) در این باره فرموده­‌اند:

عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ وَ غَیرِهِ، قَالُوا: سَمِعْنَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) یقُولُ: «حَدِیثِی حَدِیثُ أَبِی وَ حَدِیثُ أَبِی حَدِیثُ جَدِّی، وَ حَدِیثُ جَدِّی حَدِیثُ الْحُسَینِ، وَ حَدِیثُ الْحُسَینِ حَدِیثُ الْحَسَنِ وَ حَدِیثُ الْحَسَنِ حَدِیثُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ حَدِیثُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ حَدِیثُ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) وَ حَدِیثُ رَسُولِ اللَّهِ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ».[34]

علاوه بر این، آیاتی از قرآن کریم نیز بر مرجعیت امام معصوم به ضمیمه روایاتی از پیامبر دلالت می‌­کند؛ نظیر آیۀ تطهیر و آیۀ صادقین و آیۀ اولوا الامر. امام صادق(علیه السلام) صیانت از دین را فلسفۀ وجودی امام دانسته است. آنجا که می‌­فرماید:

إنّ الأرض لا یخلوا إلا و فیها إمام، إن زاد المؤمنون شیئاً ردّهم و إن نقصوا شیئاً أئمّه لهم»؛ «زمین هیچ­گاه خالی از امام نمی­‌شود تا اگر مؤمنان چیزی بر دین افزودند امام مؤمنین را برگرداند و اگر چیزی از آن کاستند امام آن را برای آنان تمام کند».[35]

براساس روایات فراوان و معتبری که در جوامع حدیثی شیعه آمده است، اهل­‌بیت پیامبر دارای شؤون و مناصبی هستند که سخن آنان را در تفسیر و تبیین آیات قرآن و سنت پیامبر حجت می‌کند، و این ویژگی به آنان اختصاص دارد؛ از این رو، رجوع به دیگران در شناخت شریعت به دلیل بی­بهره بودن از ارتباط با غیب حجیت ندارد. در یک تقسیم‌بندی مختصر می‌­توان شؤون آنان را که بر اساس آن تفسیرشان حجیت می‌­یابد، تحت دو عنوان زیر جای داد:

الف) علم: جایگاه ویژه امام در هدایت جامعه به معارف الهی، لزوم علمی غیر عادی را برای امام متصور می‌­سازد؛ چراکه سخن امام در تفسیر و تبیین آیات قرآن و سنت پیامبر زمانی حجیت می‌­یابد که امام از علمی همسان با علم پیامبر و برخاسته از آن برخوردار باشد تا پشتوانۀ سخنان وی گردد. منابع علم امام که در روایات به آنها اشاره شده است حتی علمی فراتر از این کارکرد را بیان می‌­دارد و طیفی از تعلیم پیامبر، کتاب علی(علیه السلام) و صحیفۀ فاطمه(سلام الله علیها) تا ارتباط با غیب و تحدیث و تأیید روح‌القدس را شامل می‌­شود.

ب) عصمت: دلائل عقلی و نقلی فراوانی بر عصمت امامان از گناه و اشتباه وجود دارد[36] که براساس آنها، ائمه نه تنها در بعد عملی معصوم هستند؛ بلکه در ابعاد علمی نیز از هرگونه خطا و اشتباهی مصون می‌­باشند. عصمت علمی امامان دارای مراتب زیر است:

1ـ عصمت در شناخت احکام الهی؛

2ـ عصمت در شناخت موضوعات احکام؛

3ـ عصمت در تشخیص مصالح و مفاسد ورای احکام فردی و اجتماعی.

به دلیل وجود این دو شأن، تفسیری که امام از قرآن و سنت نبوی ارائه می‌­دهد، حجت است و هیچ کس دیگری از چنین حجیتی برخوردار نیست. بنابراین تنها آنان می‌­توانند مرجعیت علمی و دینی جامعه را بر عهده بگیرند.

 

3 ـ 4 ـ  ولایت اجتماعی یا رهبری و سرپرستی اجتماع :

سرپرستی و رهبری اجتماع بشری مباحث فراوانی را به خود اختصاص می­‌دهد و تمامی شاخه­‌های کشورداری را در بر می‌گیرد. این سرپرستی به معنای حقّ تصرف در مسائل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، حقوقی و همه مسائل و مشکلات مربوط به جامعه است. هرکس که مسؤولیت سرپرستی جامعه را به عهده می‌­گیرد از اختیاراتی در تصرف امور مربوط به این شؤون برخوردار است.

اسلام مانند هر دین آسمانی دیگری، برای آنکه بتواند در جامعه باشد، و به نیازهای مردم پاسخ گوید نیاز به تطبیق دارد. اگر اسلام آخرین دینی است که به جامعه بشری عرضه شده و تا برچیده شدن نظام دنیا حاکم بر رفتارهای انسان است باید به درستی شریعت خویش را پیاده کند. از اوّلیات و امور بدیهی در ضمانت تطبیق شریعت وجود شخصی است که اولاً جامع‌نگر بوده، نیازهای انسان و جامعه را بشناسد و ثانیاً در تطبیق احکام شریعت به بیراهه نرود و به اشتباه نیفتد. به همین دلیل وجود فردی معصوم برای تثبیت و تطبییق دین و شریعت همواره ضروری بوده است. از سوی دیگر تطبیق قوانین کلی بر مصداق‌های آن احتیاج به مراقبت ویژه‌ای دارد تا کلیات و مصادیق با یکدیگر خلط نیابند. لذا نیاز به افرادی است که با اطمینان از مصونیت آنان از اشتباه و خطا هم از کلیات و قواعد عمومی دین که شامل مصالح و مفاسد زندگی بشرند مراقبت کنند، و هم در پیاده کردن و تطبیق آنها به امور جزئی فردی و اجتماعی توانا باشند. از این رو، برقراری نظم و امنیت جامعه، برقراری عدالت اجتماعی، اجرای تکالیف اجتماعی و حدود الهی، جلوگیری از ایجاد و گسترش مفاسد از نیازمندی‌های جامعه بشری است که جز در سایۀ امامت به نحو تمام و کمال به دست نمی­‌آید.

در جامعه اسلامی که پیامبر در مدینه تشکیل داد شخص پیامبر در عین اینکه پاسخ­گوی نیازهای جامعه در زمینۀ اعتقادات، فقه و مسائل اخلاقی بود مسؤولیت جامعه را نیز برعهده داشت و اوامر و نواهی ایشان در جامعه فصل­ الخطاب بود. آن حضرت وظیفه داشت احکام و قوانین الهی را اجرا و جامعه مسلمانان را اداره کند و در راه اصلاح امور مادی و معنوی مسلمانان بکوشد.

اولین و مهم‌ترین اختلافی که در جامعه اسلامی پدیدار گشت، نیز بر سر سرپرستی جامعه و مشروعیت حکومت جانشینان پیامبر بود.[37] در فرهنگ شیعه و براساس آیات و روایات معتبر از پیامبر(صلی الله علیه و آله)، تعیین حاکم و سرپرست جامعه اسلامی به دست خدا و به نص پیامبر است. هرچند به دلیل اعراض مسلمانان پس از رحلت پیامبر میان ولایت معنوی و زعامت اجتماعی جدایی افتاد و اتحاد تمامی شؤون امامت به جز در زمان محدودی فعلیت نیافت؛ اما بنابر نظر علمای شیعه این حق فقط در مورد امام معصوم یا کسی که او به صورت خاص یا عام معین می‌­کند، مشروعیت دارد. امام زمانی دارای مسؤولیت­های اجتماعی است که رهبری اجتماع به او سپرده شده باشد و امام از خلافت ظاهری نیز برخوردار باشد در غیر این صورت فعالیت­های اجتماعی امام به هدایت­های فردی منحصر می‌­شود.

ولایت اجتماعی خود به ولایت­های جزئی­تر تقسیم می‌­گردد که از قرار زیرند:

 

1 ـ 3 ـ 4 ـ  ولایت سیاسی :

یکی از معانی ولایت تشریعی که زیر مجموعه سرپرستی جامعه اسلامی قرار می‌­گیرد امارت و ریاست سیاسی بر جامعه است. از مجموعه دستورات اسلام در زمینه مسائل سیاسی و اجتماعی می‌­توان دریافت که در اسلام اداره امور سیاسی در متن دین قرار دارد و افراد معینی از سوی خداوند باید عهده‌­دار اجرای آن شوند. ریاست و رهبری در جامعه با فرمان دادن و جعل دستور همراه است؛ و دیگران موظفند که از فرمان رهبر فرمان­بری و امتثال داشته باشند. از این رو ولایت سیاسی یکی از زیر شاخه­‌های ولایت اجتماعی قرار می‌­گیرد. امام هادی(علیه السلام) در زیارت جامعه کبیره اهل بیت را این‌گونه معرفی می‌­کند: «و قادة الأمم و أولیاء النعم... و ساسة العباد و أرکان البلاد؛ آنان پیشوایان امت­ها و صاحبان نعمت و سیاست­گذاران مردم و پایه­‌های شهرها هستند».[38]

تاریخ بشر نشان می‌­دهد که تمامی جوامع بشری همواره دارای رهبر و رئیس بوده‌اند؛ چراکه هر زمان گروهی گرد هم جمع شوند و جامعه‌ای را تشکیل دهند، در امور خود به رهبری نیاز دارند که با هدایت او با دشمنان بجنگند و حقوق سیاسی‌ـ اجتماعی خود را بگیرند. به نظر می‌­رسد در جامعه مسلمانان، به بعد سیاسی و حکومتی امامت بیشتر از سایر ابعاد آن توجه شده باشد؛ چراکه در تعریف امامت معمولاً این بعد یکی از ارکان تعریف قرار می‌­گیرد. این خود نشان­دهندۀ شاخص بودن جنبه سیاسی در امامت است. امامان نیز برای حکومت و بسط عدالت شأن ویژه‌ای در نظر می‌­گرفتند و آنجا که با حضور یاران، حجت را تمام می‌­دیدند از هیچ تلاشی در برپایی حکومت بر اساس عدالت اجتماعی فروگذار نمی­‌کردند. امیرالمؤمنین(علیه السلام) در گفتاری در این زمینه می‌­فرماید:

اللهم إنّک تعلم أنّه لم یکن الّذی کان منّا منافسة فِی سُلْطَانٍ وَ لَا الْتِمَاسَ شَی‏ءٍ مِنْ فُضُولِ الْحُطَامِ وَ لَكِنْ لِنَرِدَ الْمَعَالِمَ مِنْ دِینِكَ وَ نُظْهِرَ الْإِصْلَاحَ فِی بِلَادِكَ فَیأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِكَ وَ تُقَامَ الْمُعَطَّلَةُمِنْ حُدُودِكَ؛

خدایا تو می‌­دانی آنچه ما انجام دادیم [جنگ و درگیری] برای به دست آوردن سلطنت یا چیزی از متاع دنیا نبود. بلکه برای آن بود که معالم دین تو را بازگردانیم و اصلاح [امور مادی و معنوی] را در سرزمین­هایت آشکار کنیم تا بندگان ستم­دیده‌ات در امنیت قرار گیرند و حدود تعطیل شده تو اقامه گردد.[39]

از دیدگاه امام علی(علیه السلام) حکومت و سیاست به منظور تحقق اهداف زیر می‌­باشد: ارائه ارزش­های دینی و حفظ و گسترش آن، اصلاح زندگی اجتماعی و تأمین امنیت اجتماعی. بدیهی است این اهداف در سایه اطاعت­‌پذیری از ولی امر و پیروی از دستورهای او حاصل خواهد شد و آیه {أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الأمْرِ مِنْكُمْ}[40] به همین نوع از ولایت اشاره دارد.

 

2 ـ 3 ـ 4 ولایت اقتصادی :

بیشتر متکلمان امامیه در تعریف امامت جامع­‌نگر بوده ­اند و قلمرو آن را شامل دخالت در امور دنیوی نیز می‌­دانسته‌­اند. تصریح متکلمان در تعریف امامت به عرصه‌­های دنیوی به این معناست که از جمله مسؤولیت­ها و شؤون امامت، ریاست دنیوی بر مردم است.

 علامه حلی در تعریف امامت می‌­نویسد: «امامت ریاست عامه بر امور دین و دنیای مردم است برای شخصی از اشخاص با عنوان جانشینی پیامبر».[41]

 هرچند اعتقاد به خدا و معاد از اهداف اصلی نبوت و امامت است اما اگر دین در زندگی دنیوی و نظام اقتصادی برنامه‌ای ارائه ندهد در پیشبرد اهداف عالی خود نیز کاملاً موفق نخواهد بود. از این رو اسلام به اقتصاد و معیشت مردم نیز اهتمام می‌­ورزد و پیامبر و امامان به عنوان متولیان امر دین وظیفه تنظیم روابط اقتصادی مسلمانان را برعهده دارند. نتیجه اعمال این ولایت آن است که امیرمؤمنان(علیه السلام) در توصیف وضعیت مردم زمان حکومت خویش توصیف می‌­فرماید:

ما أصبح بالکوفة أحد إلا ناعماً إن أدناهم منزلة لیأکل البرّ و یجلس فی الظلّ و یشرب من ماء الفرات؛

کسی در کوفه نیست مگر اینکه از نعمت برخوردار است. پایین­‌ترین طبقات مردم نان گندم می‌­خورند و منزلی دارند که در زیر سقف آن می‌­نشینند و از آب فرات می‌­نوشند.[42]

بر این اساس، شاخه‌­ای از منصب ولایت اجتماعی اولویت داشتن تصرف بر اموال عمومی مانند درآمد زمین‌های خالصه و زکات و خمس است و قرآن مسؤولیت­های نظام اقتصادی جامعه اسلامی را به عهده پیامبر می‌­گذارد: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّیهِمْ بِهَا ...}.[43] این منصب به تبعیت از ولایت اجتماعی امامان نیز یکی از مناصب آنان به شمار می‌­آید. درروایتی از امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه چنین آمده است: ‏

عن علی بن الحسان الواسطی عن بعض أصحابنا عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال سألته عن قول الله {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّیهِمْ بِهَا} جاریة هی فی الإمام بعد رسول الله(صلی الله علیه و آله)؟ قال: «نعم»؛

از امام صادق(علیه السلام) در تفسیر این آیه که {از اموالشان...} پرسیدم که آیا این آیه در مورد امام بعد از رسول خدا هم جاری است؟ امام فرمود: «آری».[44]

روایت دیگری از آن امام(علیه السلام) نقل شده است که آیه ولایت را چنین تفسیر می‌­فرماید:

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: {إِنَّما وَلِیكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا}، قَالَ: «إِنَّمَا یعْنِی أَوْلَى بِكُمْ أَی أَحَقُّ بِكُمْ وَ بِأُمُورِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ وَ أَمْوَالِكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا؛ یعْنِی عَلِیاً وَ أَوْلَادَهُ الْأَئِمَّةَ (علیه السلام) إِلَى یوْمِ الْقِیامَة»؛

معنای {إِنَّما وَلِیكُمُ ...} آن است که خدا و رسولش و مؤمنان نسبت به شما اولی هستند؛ یعنی از شما و کارها و جان و اموالتان به شما سزاوارترند و منظور از {والذین آمنوا...} علی(علیه السلام) و امامان از فرزندانش تا روز قیامت است.[45]

در این روایت سزاوارتر بودن امامان به اموال مؤمنان نیز تعلق گرفته است؛ یعنی همان­گونه که امام نسبت به جان مؤمنان و امور آنان از خودشان اولویت دارد در اموال آنان نیز این ولایت و اولویت وجود خواهد داشت. امام رضا(علیه السلام) نیز امور دنیوی را یکی از مؤلفه‌های تعریف امامت قرار داده است: «إن الإمامة زمام الدین و نظام المسلمین و صلاح الدنیا و عزّ المؤمنین»؛ «همانا امامت زمامداری دین و ایجاد نظام مسلمانان و مصلحت دنیوی و عزت مؤمنان است.»‏[46]

 

3 ـ 3 ـ 4 ولایت فرهنگی :

جلوگیری از انحراف و سرپرستی معنوی جامعه یکی از ابعاد مهم امامت است. تفاوت ولایت فرهنگی امام با دیگران در این است که امام علاوه بر اینکه در حوزه تشریعی و تربیت اخلاقی بر مسلمانان ولایت دارد، از ولایت تکوینی و هدایت درونی هم برخوردار، و از این نظر نیز جانشین پیامبر است. بر این اساس امام در هدایت مردم از دو عنصر تربیت تشریعی ـ اخلاقی و تکوینی بهره می‌­گیرد. از آنجا که هدایت درونی و تکوینی در این پژوهش مورد بحث نیست به موضوع ظاهری آن می‌­پردازیم. تنها کسانی که توانایی تعیین سیاست­های فرهنگی و خط مشی­‌های عمومی برای هدایت جامعه را دارند کسانی هستند که حلال و حرام خدا را می­‌شناسند و قائم به حدود الهی هستند. امام رضا(علیه السلام) در این باره می­‌فرماید:

الإمام یحل حلال الله و یحرم حرام الله و یقیم حدود الله و یذب عن دین الله و یدعو إلى سبیل ربّه بالحكمة و الموعظة الحسنة والحجّة البالغة؛

امام حلال و حرام خدا را بیان می‌­کند. حدود الهی را بر پا می‌­دارد. از دین خدا دفاع می‌­کند و با حکمت و پند و اندرز نیک و حجت رسا مردم را به راه پروردگارش می‌­خواند.[47]

جلوۀ تشریعی و بیرونی هدایت با تبیین معارف اخلاقی، موعظه و ارشاد، امر و نهی و تدبیر شکل می‌­گیرد. امام در سطح ظاهری کلیات معارف را در اختیار فرد و جامعه قرار می‌­دهد و با إخبار از گذشته و آینده در جان و دل مؤمنان تأثیر می‌­گذارد. مهم‌­ترین فعالیت­های فرهنگی ـ اجتماعی امامان را می­‌توان در محورهای زیر خلاصه کرد:

ـ تربیت شاگردان دانشمند؛

ـ پرورش و تربیت گروهی که ضمیر پاک و روحی آماده برای کسب کمالات معنوی داشتند؛[48]

ـ پاسخ به پرسش­ها و مناظره با دانشمندان ملل جهان؛ مانند مناظره امام باقر(علیه السلام) با اسقف مسیحیان؛[49]

ـ بهره‌گیری از موعظه و ارشاد برای انتقال اندیشه درست اسلامی به مردم؛[50]

ـ جلوگیری از انحطاط اخلاقی جامعه؛

ـ تبیین احکام و انتشار فرهنگ اصیل؛

ـ برخورد با دانشمندان دنیا پرست؛ مانند نامه امام سجاد به زهری؛[51]

ـ نشر آثار تربیتی، فقهی و اخلاقی؛ مانند رسالۀ حقوق و صحیفۀ سجادیه؛

ـ تشکیل جلسات علمی و ایجاد جنبش فکری و فرهنگی؛

ـ دفاع از مبانی اسلامی در برابر امواج فکری بیگانگان؛ مانند مناظرۀ امام رضا(علیه السلام) با بزرگان یهودی، مسیحی، زردشتی، برهمن، صابئی و منکران خدا؛[52]

ـ مبارزه با انحرافات فکری چون غلوّ؛ مانند تبری امام هادی از غلات و طرد آنان از جامعه شیعی؛[53]

ـ بیان اندیشه‌­های صحیح در مقابل هجمه اندیشه‌­های ناصواب؛ مانند «لا جبر و لاتفویض بل أمر بین الأمرین».[54]

نمونه‌هایی که در بالا ذکر شد فعالیت­هایی را نشان می‌­دهد که امامان در بالا بردن  سطح فکری و فرهنگی جامعه انجام داده‌اند. این فعالیت­ها در حقیقت راه­های اعمال ولایت امام در امور فرهنگی در دو بعد فردی و اجتماعی را نشان می‌­دهد که البته ممکن است اختصاص به امام نداشته باشد؛ اما از آنجا که ولایت در معنای اصطلاحی خود به معنای سرپرستی و اولویت در امور مؤمنان است، از این رو، اولاً اولویت در هدایت با امام است که به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم به دستور امام و از جانب شاگردان پرورش‌یافته صورت می‌­گیرد؛ و ثانیاً هدایت امام به دلیل بهره­‌مندی از علم شریعت و عصمت به مقصود الهی نائل می‌گردد؛ و ثالثاً در صورتی که امام با اقبال مردم، سرپرستی جامعه را به عهده بگیرد، تعیین خط مشی فرهنگی جامعه نیز با امام خواهد بود. به همین جهت امام رضا(علیه السلام) در بیان ویژگی­های امام تبیین اولویت امام در هدایت فرهنگی به آیۀ 35 سورۀ یونس استشهاد می­‌فرماید:

الإمَامُ... قَائِمٌ بِأَمْرِ اللَّهِ، نَاصِحٌ لِعِبَادِ اللَّهِ، حَافِظٌ لِدِینِ اللَّهِ؛ إِنَّ الْأَنْبِیاءَ وَ الْأَئِمَّةَ یوَفِّقُهُمُ اللَّهُ وَ یؤْتِیهِمْ مِنْ مَخْزُونِ عِلْمِهِ وَ حُكْمِهِ مَا لَا یؤْتِیهِ غَیرَهُمْ، فَیكُونُ عِلْمُهُمْ فَوْقَ عِلْمِ أَهْلِ زَمَانِهِمْ فِی قَوْلِهِ تَعَالَى ـ  {أَفَمَنْ یهْدِی‏ إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یتَّبَعَ أَمَّنْ لا یهِدِّی إِلَّا أَنْ یهْدی‏ فَما لَكُمْ كَیفَ تَحْكُمُونَ}؛

امام قیام­‌کننده به امر خدا و نصیحت ­کننده بندگان و حافظ دین خداست. همانا خدا پیامبران و امامان را توفیق عنایت کرده و از خزانۀ علم و حکمت‌اش چیزی به آنان عطا کرده که به دیگران نداده است. پس در کلام خداوند متعال علم آنان فوق علم اهل زمانشان شمرده شده است: {آیا آن كه به حق راه مى‏نماید سزاوارتر از تبعیت است یا آن كه به حق راه نمى‏نماید و خود نیز نیازمند هدایت است؟ شما را چه مى‏شود؟ چگونه حكم مى‏كنید}؟‏[55]

هدایت فردی و اجتماعی مؤمنان به سوی اهداف دینی و معنوی تنها شایسته کسانی است که توانایی هدایت صحیح را داشته باشند. دیگران نیز اگرچه می‌­توانند چنین فعالیت­هایی داشته باشند؛ اما در صورتی موفق به راهنمایی صحیح می‌­گردند که به نحوی متصل به مقام امام باشند. به همین دلیل امامان هرگونه تلاشی که در این زمینه متصل به خاندان وحی نباشد را عقیم می‌­دانند و هدایت را منحصر در مقام امامت به شمار آورده­‌اند.

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ(علیه السلام) فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ {إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍفَقَالَ: «رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) الْمُنْذِرُ وَ لِكُلِّ زَمَانٍ مِنَّا هَادٍ، یهْدِیهِمْ إِلَى مَا جَاءَ بِهِ نَبِی اللَّهِ ثُمَّ الْهُدَاةُ مِنْ بَعْدِهِ عَلِی، ثُمَّ الْأَوْصِیاءُ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ»؛

امام باقر(علیه السلام) دربارۀ این آیه قرآن که می‌­فرماید: {همانا تو انذاردهنده‌ای و برای هر قومی هدایت­گری وجود دارد}، فرمود: «رسول خدا انذاردهنده بود و در هر زمانی هدایت کننده‌ای است که مردم را به آنچه پیامبر آورده است هدایت می‌­کند. پس هدایت­ کننده پس از پیامبر علی(علیه السلام) بود، پس از او جانشینان پیامبرند، یکی پس از دیگری».[56]

 

4 ـ 3 ـ 4 ـ  ولایت حقوقی :

قضاوت یکی از مهم‌­ترین پست­های اجتماعی است که زمینه‌­ساز عدالت اجتماعی در جامعه و بازستاندن حق مظلوم است. قضاء تركیبی است از اعمال ولایت شرعی از طریق حكم بین مردم برای رفع خصومت­ها. هدف اصلی از قضاوت اسلامی،گسترش عدل، احقاق حق و رفع تجاوز است. قضاوت بالاصالة و ذاتاً حق خداوند است، و اصل اوّلی نفوذ حكم و حكومت «الله» است.[57] هیچ كس بر دیگری تسلط و حق حكم ندارد، مگربه اذن خداوند متعال؛ و نفوذ حكم و حكومت انبیاء و اوصیاء با اذن حق تعالی و از مواهب اوست.

از آیات قرآن و سیرۀ پیامبر به سادگی برمی­‌آید که پیامبر در آنِ واحد دارای سهشأن بوداوّل، پیشوا و مرجع دینی بود. سخن و عمل پیامبر حجت و سند بود؛ دوم، ولایت سیاسی و اجتماعی داشت؛

سوم، ولایت قضایی و حقوقی داشت؛ یعنی حکم او در اختلافات حقوقی و مخاصمات نافذ بود. او در زمان حیات خود به داوری در نزاع­ها و مخاصمه­‌های حقوقی می‌­پرداخت. قرآن نیز به مسلمانان دستور می‌­دهد تا داوری پیامبر را بی­چون و چرا بپذیرند.

{فَلا وَ رَبِّكَ لا یؤْمِنُونَ حَتَّی یحَكِّمُوكَ فیما شَجَرَ بَینَهُمْ ثُمَّ لا یجِدُوا فی‏ أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیتَ وَ یسَلِّمُوا تَسْلیماً}؛ {به پروردگارت سوگند، آنان هرگز مؤمن واقعی نمی­‌گردند مگر اینکه تو را در موارد اختلاف حکم و داور قرار دهند، و از قضاوت تو نرنجند، و در برابر حکم تو تسلیم شوند}.[58]

پس از پیامبر، مطابق دلایل فراوان، این ولایت نیز به اهل­بیت رسیده است؛ زیرا هیچ کس در بینش قضایی و آشنایی با مبانی و احکام آن و صفات عالی انسانی به پایۀ امامان نمی­رسد. آیات و روایات متعددی وجود دارد كه مقام بزرگ قضاوت را خداوند به پیامبران و اوصیای معصوم آنان موهبت فرموده است و دیگران با فرمان و اذن خصوصی یا عمومی آنان می‌­توانند این منصب را به عهده گیرند. بدون احراز اذن اختصاصی یا عام آنان قضاوت از گناهان بزرگ شمرده شده است؛ چنان‌كه بر مردم نیز جایز نیست نزد كسی كه مأذون از جانب نبی یا وصی نیست، طرح دعوا كنند:

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ(علیه السلام): «إِیاكُمْ أَنْ یحَاكِمَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً إِلَى أَهْلِ الْجَوْرِ»؛ «بر حذر باشید از این که برخی از شما در مورد برخی دیگر از حاکمان ستمکار قضاوت بخواهد».[59قرآن نیز مرافعه بردن نزد طاغوت را اطاعت طاغوت شمرده و استیفاء حق با حكم چنین شخصی را حرام دانسته است:

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذینَ یزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَیكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ یریدُونَ أَنْ یتَحاكَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یكْفُرُوا بِهِ وَ یریدُ الشَّیطانُ أَنْ یضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعیداً}؛ {مگر آن كسانی را كه خیال مى‏كنند به كتاب تو و كتابهاى گذشته ایمان دارند نمى‏بینى كه مى‏خواهند محاكمه نزد حاكم طاغوتى ببرند، با اینكه مأمور شدند به طاغوت كفر بورزند}.[60این آیه در واقع مكمل آیه 59 سوره نساء است.[61] آیۀ پیش، مؤمنان را به اطاعت فرمان خدا و پیامبر و أولوا الأمر و به داورى طلبیدن كتاب و سنت دعوت می‌­کند و این آیه از اطاعت و پیروى و داورى طاغوت، نهى مى‏نماید.

 

نتیجه‌ گیری :

ولایت تشریعی عنوان عامی است که از سوی متکلمان متأخر در مقابل ولایت تکوینی قرار داده شده است؛ و هرگونه سرپرستی و اولویتی را که مربوط به شؤون جامعه باشد، دربر می‌گیرد. با توجه به ادلۀ روایی فراوان و معتبر امامان(علیهم السلام) پس از پیامبر حجت­های خدایند. از این رو، مرجعیت علمی جامعه بر عهدۀ آنان است و تفسیری که آنان از متن دین ارائه می­‌دهند حجت است. همچنین آنان باید سرپرستی جامعه را در تمامی امور از قبیل امور سیاسی، فرهنگی و حقوقی برعهده داشته باشند و مردم نیز باید ولایت آنان را در این امور بپذیرند.

همچنین امامان(علیهم السلام) می‌­توانند در صورت نیاز به وضع احکام برپایه علم و عصمت خویش بپردازند و خلأهای قانونی را که ممکن است در سرپرستی جامعه یا مرجعیت علمی و دینی خویش با آن مواجه شوند، برطرف سازند.

 

پی نوشت ها :

[3]. علامه مجلسی، بحارالأنوار، 2/225.

[4]. کلینی، کافی، 1/ 145.

[5]. زبیدی، تاج العروس، 8/ 252.

[6]. مفید، مصنّفات شیخ مفید، 10/27ـ30.

[7]. فاضل مقداد، باب حادی عشر، 39.

[8]. رک: حلی، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، 364ـ372.

[9]. راغب، المفردات فی غریب القرآن، 451.

[10]. فراهیدی، ترتیب کتاب العین، 2/907.

[11].طریحی، مجمع‌­البحرین، 2/500.

[12]. مائده/48.

[13]. جاثیه/18.

[14]. رک: مصباح یزدی، در پرتو ولایت،330.

[15]. سبحانی، ولایت تشریعی و تکوینی از دیدگاه علم و فلسفه، 17.

[16]. اصفهانی، هدایة المسترشدین، 93.

[17]. رک: سبحانی ولایت تشریعی و تکوینی از دیدگاه علم و فلسفه، 15 ـ 50.

[18]. (وَ مَن لَّمْ یحَْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئكَ هُمُ الْكَافِرُونَ * وَ مَن لَّمْ یحَْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئكَ هُمُ الظَّالِمُونَ *... وَ مَن لَّمْ یحَْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ)؛مائده/44و45و47.

[19]. علم الهدی، الذریعة الی اصول الشریعة، 669.

[20]. عاملی، منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان، 2/ 439.

[21]. شیرازی، الفقه،99/11 ـ 12.

[22]. رک: مکارم شیرازی، انوار الفقاهة، 1/566.

[23]. صفار، بصائر الدرجات،500 ـ 507.

[24]. کلینی، كافی،1/268.

[25]. صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ‏6/ 576.

[26]. بحرانی، الحدائق الناضرة،12/357.

[27]. رحمانی، بازشناسی احکام صادره از معصومینb، 117.

[28]. علامه مجلسی، بحارالأنوار، 51/30.

[29]. همان، 52/332.

[30]. صادقی، درآمدی بر کلام جدید، 365.

[31].(لقد کان لکم فی رسول الله أسوة حسنة)؛ احزاب/21،(قل إن کنتم تحبّون الله فاتّبعونی...)؛ آل عمران/31.

[32]. (یعلّمهم الکتاب و الحکمة)؛ جمعه/2.

[33]. (و أنزلنا إلیک الذکر لتبیّن للناس)؛ نحل/44.

[34]. کلینی، کافی، 1/53.

[35]. همان،1/136.

[36]. رک: ربانی گلپایگانی، امامت در بینش اسلامی، 213 ـ 245.

[37]. اشعری، مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلّین، 1/39.

[38]. صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ج2/615.

[39]. نهج ­البلاغه، خ131.

[40]. نساء/59.

[41]. فاضل مقداد، باب حادی عشر، 66؛ بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، 174.

[42]. علامه مجلسی، بحارالأنوار، 40/327.

[43]. توبه/103.

[44]. عیاشی، تفسیرالعیاشی،2/106.

[45]. کلینی، كافی،1/ 288.

[46]. صدوق، عیون أخبار الرضاj، 1/218.

[47]. همان.

[48]. عن اباجعفرj: «وَ هُمْ وَ اللَّهِ ینَوِّرُونَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِینَ... وَ اللَّهِ یا أَبَا خَالِدٍ لَا یحِبُّنَا عَبْدٌ وَ یتَوَلَّانَا حَتَّى یطَهِّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ وَ لَا یطَهِّرُ اللَّهُ قَلْبَ عَبْدٍ حَتَّى یسَلِّمَ لَنَا وَ یكُونَ سِلْماً لَنَا»؛ کلینی، کافی، 1/ 150.

[49]. علامه مجلسی، بحارالأنوار، 46/307 ـ 313.

[50]. «إنَّهُ لَیسَ عَلَى الْإِمَامِ إِلّا مَا حُمِّلَ مِنْ أَمْرِ رَبِّهِ الْإِبْلَاغُ فِی الْمَوْعِظَةِ وَ الِاجْتِهَادُ فِی النَّصِیحَة»؛ نهج ­البلاغه، خ 105.

[51]. حرانی، تحف العقول، 274 ـ 277.

[52]. صدوق، عیون اخبار الرضاj، 1/154 ـ 178.

[53]. عاملی، وسائل ­الشیعة، 15/124؛ 28/ 319.

[54]. کلینی، کافی، 1/160.

[55]. همان،1/202.

[56]. کلینی، کافی، 1/191.

[57]. (إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّه)؛ انعام/57؛ یوسف/40.

[58]. نساء/ 65.

[59]. عاملی، وسائل الشیعة، 18/89.

[60]. نساء/60.

[61]. (یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللَّهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ).

 

فهرست منابع :

1. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی،  تحف العقول عن آل الرسول، تصحیح و تعلیق: علی اکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم، 1404ق.

2. اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل، مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلّین، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت، المکتبة العصریة، 1411ق.

3. بحرانی، ابن میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق سید احمد حسینی، قم، کتابخانه آیت الله نجفی،

146ق.

4. بحرانی، یوسف بن احمد بن ابراهیم، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، تحقیق، شیخ محمد تقی ایروانی و سید عبدالرزاق مقرم، قم، انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم، 1405ق.

5. حسینی شیرازی، سید محمد، الفقه، بیروت، دارالعلوم، 1407ق.

6. حلی، حسن بن مطهر، کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، تصحیح آیت الله حسن زاده آملی، قم، انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم، 1407ق.

7. ـ ـ ـ‌ ـ ـ ـ ـ‌‌ ـ ـ ـ ـ ـ‌ ـ ، باب حادی عشر، شرح فاضل مقداد، قم، انتشارات مصطفوی، بیتا.

8. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تهران، مکتبة المرتضویه، 1362.

9. ربانی گلپایگانی، علی، امامت در بینش اسلامی، قم، مؤسسۀ بوستان کتاب، 1387.

10. رحمانی، محمد، بازشناسی احکام صادره از معصومین، پژوهشی در مسائل حکومت اسلامی، قم، بوستان کتاب، 1382.

11. زبیدی، ابو فیض السید محمد مرتضی، تاج العروس، بیروت، دار الفکر، 1414ق.

12. سبحانی، جعفر، ولایت تشریعی و تکوینی از دیدگاه علم و فلسفه، قم، مؤسسه امام صادق(علیه السلام)، 1385.

13. صادقی، هادی، درآمدی بر کلام جدید، قم، کتاب طه و نشر معارف، 1382.

14. صدوق، محمد بن علی بن بابویه، عیون اخبار الرضا(علیه السلام)، انتشارات جهان، 1378ق.

15. ـ ـ ـ‌ ـ ـ ـ ـ‌‌ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ، کتاب من لا یحضره الفقیه، قم، انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم.

16. صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات فی مناقب آل محمد(علیهم السلام)، قم، انتشارات طلیعۀ نور، 1429ق.

17. طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، تحقیق سید احمد حسینى، تهران، كتابفروشى مرتضوى، 1375.

18. عاملی، حسن(صاحب معالم)، منتقی الجمان فی الأحادیث الصحاح و الحسان، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1364.

19. عاملی، محمد بن حسن (شیخ حر)، تفصیل وسایل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، تحقیق مؤسسة آل البیت(علیهم السلام)، مؤسسة آل البیت(علیهم السلام)، قم، 1409ق.

20. علم الهدی، سید مرتضی، الذریعة إلی أصول الشریعة، تصحیح دکتر ابوالقاسم گرجی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1363.

21. عیاشى، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، چاپخانۀ علمیه، 1380ق.

22. فراهیدی، خلیل بن احمد، ترتیب کتاب العین، تحقیق دکتر مهدی مخزومی و دکتر ابراهیم سامرائی، قم، انتشارات اسوه، 1414.

23. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیه، 1363.

24. مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، تحقیق سید ابراهیم میانجی و محمد باقر بهبودی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.

25. مصباح یزدی، محمد تقی، در پرتو ولایت، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، 1383.

26. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، مؤسسۀ چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1416ق.

27. مفید، محمد بن محمد بن النعمان، اقسام المولی فی اللسان، مصنّفات شیخ مفید، قم، کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید،1413 ق.

28. مکارم شیرازی، ناصر، انوار الفقاهة، قم، مدرسة الإمام علی بن ابی طالب(علیه السلام)، 1425ق.

29. نهج البلاغه، نسخۀ صبحی صالح، قم، انتشارات دار الهجرة.

 

 

دانلود مقاله 

 

منبع : فصلنامه امامت پژوهی - شماره 9