پنج شنبه, 20 تیر 1392 ساعت 11:12
خواندن 2574 دفعه

زندگانی حضرت علی علیه‌السلام

كعبه؛ زادگاه علی علیه السلام
حضرت علی(علیه‌السلام) در صبح جمعه روز سیزدهم رجب، ده سال قبل از بعثت در مكه در درون خانه كعبه متولد شد، و این از افتخارات و امتیازات بی‌نظیر زندگی علی(علیه‌ السلام) است كه در مقدس‌ترین مكان یعنی كعبه تولد یافت، و این مطلب از نظر تاریخی و روایات شیعه و سنی، قطعی است، و علامه امینی در كتاب ارزشمند الغدیر، جلد ششم، این موضوع را از شانزده كتاب اهل تسنن نقل كرده است.[1]
آری! زادگاه حضرت علی(علیه‌السلام) مكانی است كه طوافگاه پیامبران، و كانون توحید و خداپرستی، و مورد احترام همه ادیان و قبایل بود، بنابراین او خانه‌زاد خدا است و مولود مقدس‌ترین مكان و باصفاترین و مهم‌ترین ماه‌ها، ماه رحب، و بهترین ساعت و روز، صبح جمعه می‌باشد.
ابن صباغ مالكی كه از دانشمندان معروف اهل تسنن است در این باره می‌نویسد: «فرزند پاك، از نسل پاك، در جای پاك به دنیا آمد،‌چنین شكوهی از چه كسی دیده شده است؟! شریف‌ترین مكان حرم، مسجدالحرام است، شریف‌ترین مكان مسجد، كعبه است، هیچ كس جز علی(علیه‌السلام) در كعبه دیده به جهان نگشود، بنابراین كودك كعبه، دارای شریف‌ترین مقام‌ها است،‌مولودی كه در بهترین روزها (جمعه) در ماه صلح و صفا(رجب) در خانه خدا، جز امیر مؤمنان علی(علیه‌السلام) كیست؟»[2]
چگونگی ولادت علی(علیه‌السلام) در كعبه چنین بود: مادرش فاطمه(علیهاالسلام) همواره كنار كعبه می‌آمد و به راز و نیاز و طواف كعبه می‌پرداخت، تا اینكه روزی دیدند این سیده دودمان هاشم با حالتی ملكوتی در كنار كعبه، دست به دامن خدا شده و عرض می‌كند: «پروردگارا! من به تو و به پیامبران و آنچه از جانب تو آورده‌اند ایمان دارم، من سخن جدم ابراهیم خلیل(علیه‌السلام) را تصدیق می‌كنم، او بنای كعبه را ساخت. پروردگارا! به حق آن كس كه این خانه را ساخت و به حق این مولودی كه در رحم دارم، وضع حمل مرا آسان گردان.»
در همین لحظه، دیوار كعبه شكافته شد، فاطمه(علیهاالسلام) به درون كعبه وارد شد، آن دیوار مانند اول به هم پیوست، حاضران حیران و شگفت زده شدند، شب و روز سخن از این حادثه عجیب در زبان‌ها بود، نه كلید، در خانه را می‌گشود و نه كلنگ در ساختمان كعبه اثر می‌كرد،همه دریافتند كه این حادثه امر الهی است، پس از سه روز فاطمه(علیهاالسلام) از خانه كعبه بیرون آمد، دیدند كودكی نورانی در آغوش دارد، از او چندین پرسش نمودند، او در پاسخ گفت: «هنگامی كه وارد خانه كعبه شدم، از میوه‌های بهشتی كه در آنجا بود خوردم، و چون خواستم از خانه خدا بیرون آیم، از منادی غیبی شنیدم كه گفت: «ای فاطمه! نام فرزندت را «علی» بگذار و خداوند علی اعلا، می‌فرماید: «من نام او را از نام خود گرفته‌ام.»[3]
در كعبه شد ولادت و به محراب شد شهید
نازم به حسن مطلع و حسن ختام او
بسیاری از دانشمندان اهل تسنن، روایات ولادت علی(علیه‌السلام) در كعبه را «متواتر» دانسته‌اند، یعنی به قدری در این مورد، روایت زیاد نقل شده كه انسان یقین به صحت آن پیدا می‌كند.[4]
خاندان علی(علیه‌السلام)
حضرت علی(علیه‌السلام) هم از ناحیه پدر و هم از ناحیه مادر، از خاندان بنی‌هاشم است، و سلسله پدران او عبدالمطلب به بالا، همان اجداد پیامبر(صلی الله علیه و آله) هستند. سلسله نسب او تا هاشم به این ترتیب است: «علی پسر ابوطالب، پسر عبدالمطلب، پسر هاشم.» . سلسله نسب مادر او به این ترتیب است: «فاطمه دختر اسد پسر هاشم»‌‌، بنابراین ابوطالب با دختر عموی خود ازدواج نموده است. بر همین اساس، حضرت علی(علیه‌السلام) هم از ناحیه پدر و هم از ناحیه مادر، به هاشم (جد دوم پیامبر صلی الله علیه و آله) می‌رسد. پدر علی(علیه‌السلام) عموی پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود، و مادر آن حضرت، دختر عموی پدر پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود.
روایات متعددی از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل شده كه فرمود: «من و علی(علیه السلام) قبل از خلقت آدم(علیه‌السلام)، از یك نور بودیم،‌خداوند آن را در صلب حضرت آدم(علیه‌السلام) قرار داد، سپس آن نور، نسل به نسل در صلب‌ها و رحم‌های پاك انتقال یافت، تا اینكه در صلب عبدالمطلب قرار گرفت، و از آنجا دو نیمه شد، نیمی در صلب عبدالله قرار گرفت كه من از آن به وجود آمدم و نیمی دیگر در صلب ابوطالب قرار گرفت، و علی(علیه السلام) وصی من به وجود آمد.»[5]
شخصیت پدر بزرگوار علی(علیه‌السلام)
حضرت ابوطالب، پدر بزرگوار علی(علیه‌السلام) بود، او 75 سال قبل از بعثت [35 سال پیش از تولد پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله)] در مكه از خاندان بزرگ قریش، دیده به جهان گشود، نام او را عبد مناف [یا عمران] گذاشتند، نظر به اینكه نام نخستین فرزندش «طالب» بود، او را ابوطالب خواندند.
یاری او از پیامبر(صلی الله علیه و آله)، در طول 45 سال، چه قبل از بعثت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و چه بعد از آن به قدری بسیار و چشمگیر است كه «ابن ابی الحدید» دانشمند معروف اهل تسنن می‌نویسد: «اِنَّ مِن قَرَءَ عُلوُمَ السَّیرَ، عَرَفَ اَنَّ الاِسلامَ لَو لا ابوُطالِب لَم یكُن شَیئاً مَذكُوراً؛ همانا كسی كه علوم سیره شناسی را بخواند به این مطلب پی می‌برد كه اگر [دفاع‌ها و حمایت‌های] ابوطالب نبود، اسلام پا نمی‌گرفت و نابود می‌شد.»[6]
و در وسعت و ژرفای ایمان او، حضرت باقر(علیه‌السلام) فرمود: «لَو وَضَعَ ایمانُ اَبی طالب فی كَفَّةِ مِیزانِ، وِ ایمانُ هذَا الخَلقِ فی الكَفَّةِ الاُخری لَرَجَّحَ اِیمانُه؛ اگر ایمان ابوطالب در یك كفه ترازو قرار داده شود، و ایمان همه خلایق در كفه دیگر آن نهاده گردد، ایمان ابوطالب بر ایمان آن‌ها برتری می‌یابد.»[7]
شخصیت مادر بزرگوار علی(علیه‌السلام)
فاطمه بنت اسد(علیهالسلام) مادر امیرمؤمنان علی(علیه‌السلام) از پیشگامان به اسلام بود، و در آن هنگام كه ابوطالب از پیامبر(صلی الله علیه و آله) سرپرستی می‌كرد، فاطمه بنت اسد، چون مادری مهربان برای پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود، فاطمه تا آخرین توانش به پیامبر(صلی الله علیه و آله) خدمت نمود و پس از ظهور اسلام از نخستین افرادی بود كه به اسلام گروید.
هنگامی كه فاطمه(علیهاالسلام) در مدینه از دنیا رفت، علی(علیه‌السلام) خبر وفات او را به پیامبر(صلی الله علیه و آله) داد، پیامبر(صلی الله علیه و آله) گریه كرد و فرمود: «خدا فاطمه را بیامرزد كه تنها مادر تو نبود، بلكه برای من نیز مادر مهربانی بود، آنگاه عمامه و پیراهن خود را به علی(علیه‌السلام) داد و فرمود: «این‌ها را ببر و او را با این‌ها كفن كن.» پیامبر(صلی الله علیه و آله) در نماز بر او و در دفن او شركت نمود و او را تلقین داد و قبل از دفن، در قبرش خوابید و فرمود: «قبر فاطمه باغی از باغ‌های بهشت گردید.»[8]
ابن ابی الحدید دانشمند معرووف اهل تسنن می‌نویسد: «فاطمه بنت اسد، در آغاز آشكار شدن اسلام، مسلمان شد[9] و یازدهمین نفری بود كه به اسلام گروید، پیامبر(صلی الله علیه و آله) بسیار به او احترام می‌كرد و او را «مادر» می‌خواند، او هنگام وفات، وصیت خود را به پیامبر(صلی الله علیه و آله) كرد و پیامبر(صلی الله علیه و آله) وصیت او را پذیرفت و بر جنازه او خواند و در قبر او خوابید و با پیراهن خود او را كفن كرد، از پیامبر(صلی الله علیه و آله) پرسیدند: «شما درباره هیچ كس این گونه رفتار نكردید كه با فاطمه(علیهاالسلام) كردید؟» پیامبر(صلی الله علیه و آله) در پاسخ فرمود: «اِنَّهُ لَم یكُن بَعدَ اَبی طالِبٍ اَبَرَّ بی مِنها...؛ همانا هیچ كس بعد از ابوطالب، مانند فاطمه به من نیكی نكرد».
فاطمه بنت اسد(علیهاالسلام) نخستین بانویی بود كه با پیامبر(صلی الله علیه و آله) بیعت كرد.[10]
علی(علیه‌السلام) نخستین مرد مسلمان
از نظر تاریخ اسلام و روایات شیعه و سنی، قطعی است كه نخستین شخصی كه به دعوت پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) لبیك گفت و اسلام را پذیرفت، حضرت علی(علیه السلام) بود و این افتخار پیشگامی در اسلام، تنها نصیب حضرت علی(علیه‌السلام) گردید، و مطابق روایات، در آغاز بعثت در سراسر زمین جز سه نفرف در آئین اسلام نبودند و آن‌ها عبارت بودند از پیامبر(صلی الله علیه و آله) و علِی(علیه‌السلام) و خدیجه(علیهاالسلام) .
عبدالله بن مسعود می‌گوید: در آغاز بعثت، با چند نفر برای دیدار پیامبر(صلی الله علیه و آله) وارد مكه شدیم، از رهگذران پرسیدیم، محمد(صلی الله علیه و آله) كجا است؟ آن‌ها ما را به عباس عموی پیامبر(صلی الله علیه و آله) راهنمایی كردند، نزد او كه در كنار چاه زمزم نشسته بودند رفتیم و نشستیم، در این هنگام دیدیم، مردی زیبا چهره از جانب كوه صفا به سوی ما می‌آید كه بدنش را با دو جامه سفید پوشیده است، در پهلوی راستش نوجوانی دیده می‌شد و پشت سرش بانویی حركت می كرد، این سه نفر كنار حجرالاسود رفتند و آن را بوسیدند، سپس مشغول طواف كعبه شدند، آنگاه هر سه نفر رو به كعبه نماز خواندند و قنوت نماز را طول دادند، من آن‌ها را نشناختم، به عباس گفتم: «این‌ها كیستند؟ و این دین تازه چیست كه از آن‌ها دیده می‌شود؟!»
عباس گفت: آن مرد زیبایی كه جلوتر آمد، برادر زاده‌ام محمد(صلی الله علیه و آله) است و آن نوجوان كه در جانب راستش آمد، علی(علیه‌السلام) پسر ابو طالب است و آن بانو، خدیجه(علیهاالسلام) همسر محمد(صلی الله علیه و آله) می‌باشد، سوگند به خدا در سراسر روی زمین هیچ كس جز این سه نفر، پیرو این دین تازه (اسلام) نیست.»[11]
نظیر این ماجرا، از «عفیف كندی» نیز نقل شده است.[12]
ظهور و بروز ایمان علی(علیه‌السلام) در آغاز ظهور اسلام
سه سال بعد از آغاز بعثت، پیامبر(صلی الله علیه و آله) به آشكار نمودن دعوت خود مأمور گردید، در این هنگام آیه 214 سوره شعراء بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شد: « وَأَنذِرْ عَشِیرَتَكَ الْأَقْرَبِین؛ و خویشاوندان نزدیكت را انذار كن.»
پیامبر(صلی الله علیه و آله) حدود چهل نفر از بستگانش مانند عموها و عموزادگانش و سایر بنی هاشم را به خانه ابوطالب برای نهار دعوت كرد، به علی(علیه‌السلام) كه در آن هنگام سیزده سال داشت، دستور داد، غذایی از گوشت و شیر تهیه نمود، دعوت شدگان وارد شدند و پس از صرف غذا، همین كه پیامبر(صلی الله علیه و آله) خواست دعوتش را آشكار كند، ابولهب برخاست و با گفتار بیهوده و سبك، مجلس را به هم زد، آن روز گذشت، پیامبر(صلی الله علیه و آله) فردای آن روز را نیز توسط علی(علیه‌السلام) بستگانش را به نهار دعوت كرد و علی(علیه‌السلام) غذا را فراهم نمود، دعوت شدگان حاضر شدند، پیامبر(صلی الله علیه و آله) پیشدستی نمود و دعوت خود را آغاز كرد و در ضمن گفتاری فرمود: «هیچ كس برای بستگانش، چیزی را بهتر از آنچه را كه من آورده‌ام، نیاورده است، من خواهان سعادت دنیا و آخرت شما هستم، خدایم به من فرمان داده تا شما را به پذیرش یكتایی خدا و رسالت خویش دعوت نمایم، چه كسی از شما مرا در این راه كمك می‌كند، تا برادر و وصی و نماینده من در میان شما باشد؟» [13]
سكوت مجلس را فرا گرفته بود، ناگاه علی(علیه‌السلام) برخاست و سكوت را شكست و گفت: «ای پیامبر خدا! من تو را یاری می‌كنم» سپس دستش را به سوی پیامبر(صلی الله علیه و آله) دراز كرد تا به عنوان بیعت فداكاری و وفاداری بفشرد. پیامبر(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه‌السلام) فرمود: بنشین، علی(علیه‌السلام) نشست. پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای بار دوم سؤال خود را تكرار كرد، باز علی(علیه ‌السلام) برخاست و همان سخنانش را تكرار نمود، این بار نیز پیامبر(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: بنشین، بار سوم نیز هیچ كس جز علی(علیه‌السلام) اعلام آمادگی نكرد، در این هنگام پیامبر(صلی الله علیه و آله) دست خود را بر دست علی(علیه‌السلام) زد و مطابق بعضی از روایات، گردن علی(علیه‌السلام) را گرفت و در شأن علی(علیه‌السلام) در آن مجلس استثنایی بنی هاشم چنین فرمود: «اِنَّ هذا اَخِی وَ وَصِیی وَ خَلیفَتی فیكُم فَاسمَعوُا لَه وَ اَطیعوُه؛ این برادر و وصی و جانشین من در میان شما است، سخن او را بشنوید و فرمانش را اطاعت كنید.»[14]
و در سیره حلبی این جمله نیز افزوده شده كه پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: «وَ وَزِیرِی وَ وارِثِی؛ و وزیر و وارث من باشد.»
به این ترتیب می‌بینیم در همان آغاز ظهور اسلام، ولایت و امامت حضرت علی(علیه‌السلام)، از زبان پیامبر(صلی الله علیه و آله) مشخص شده است.
حمایت‌های ابوطالب پدر بزرگوار علی(علیه‌السلام) در این ماجرا، نیز بسیار مهم است، از جمله، هنگامی كه ابولهب با استهزاء و درشت‌گویی‌ها و تهدید‌هایش مجلس را ترك كرد، ابوطالب به ا و گفت: «وَاللهُ لَنَمَنِّعَنَّهُ ما بَقَینا؛ سوگند به خدا تا زنده هستم از محمد(صلی الله علیه و آله) دفاع می‌كنیم و گزند دشمن را از او خواهیم كرد.»[15]
همراهی علی(علیه‌السلام) با پیامبر(صلی الله علیه و آله) در دو هجرت موقت
هنگامی كه ابوطالب پدر بزرگوار علی(علیه‌السلام) در سال دهم بعثت در مكه از دنیا رفت، آزار مشكران نسبت به پیامبر(صلی الله علیه و آله) بیشتر شد، چرا كه دیگر ا بوطالب نبود تا از آن‌ها جلوگیری نماید.
پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای حفظ جان خود، دوبار از مكه هجرت موقت كرد، یك بار به سوی طائف رفت و در آنجا ده روز و به گفته بعضی چهل روز ماند و مردم را به اسلام دعوت كرد، ولی هیچ كس دعوت آن حضرت را نپذیرفت، بلكه به تحریك زراندوزان مشرك و مغرور، عده‌ای مزدور آن حضرت را سنگباران كردند و آن حضرت با پای خون آلود از طائف بیرون آمد. در این سفر خطیر، حضرت علی(علیه‌السلام) و زید بن حارثه، پیامبر(صلی الله علیه و آله) را همراهی می‌كردند.[16] . آری! حضرت علی(علیه‌السلام) در چنان شرائطی همراه پیامبر(صلی الله علیه و آله) هجرت كرد، تا یار و یاور ا و باشد و او را تنها نگذارد.
همچنین نقل شده؛ آن حضرت، پس از وفات ابوطالب، به هجرت دیگری نیز دست زد، به او وحی شد: «از مكه بیرون برو زیرا یاور تو از دنیا رفته است.» آن حضرت همراه حضرت علی(علیه‌السلام) از مكه خارج شد و به میان قبیله بنی عامر بن صعصعه رفت و خود را به آن‌ها معرفی كرد و از آن ها درخواست یاری نمود و آیات قرآن را برای آن ها خواند، ولی آن‌ها دعوت آن ‌حضرت را نپذیرفتند، آن بزرگوار ده روز به ا ین هجرت، كه نخستین هجرت آن حضرت بود، ادامه داد.[17]
در این هجرت نیز، علی(علیه‌السلام) پیامبر(صلی الله علیه و آله) را تنها نگذاشت و همسفر و همیار استوار و مخلص و مهربانی با آن حضرت بود.
بر همین اساس است كه «ابن ابی الحدید» دانشمند معروف اهل تسنن در ضمن اشعاری می‌گوید:
«وَ لَولا اَبوُطالِبٍ وَابنِهِ لَما مُثِّلَ الدّین شَخصاً فَقاماً»
اگر ابوطالب و پسرش علی(علیه‌السلام) نبودند، ستون دین اسلام برپا نمی‌شد، آن‌ها هر دو برای استواری دین قیام كردند.[18]
فداكاری و جانبازی علی(علیه‌السلام) در شعب ابی طالب
هنگامی كه مشركان مكه از هر راه و وسیله‌ای برای جلوگیری از پیامبر(صلی الله علیه و آله) وارد شدند ولی نتیجه نگرفتند، تصمیم گرفتند آن حضرت و بستگان او از بنی‌هاشم را در شعب ابوطالب [كه دره‌ای در پشت كوه ابوقبیس بود و خانه‌های بنی هاشم در آنجا قرار داشت] محاصره شدید اقتصادی نمایند تا آن‌ها از شدت گرسنگی و تشنگی بمیرند. مشركان در این مورد قطعنامه‌ای نوشتند و هشتاد نفر آن را امضاء كردند و آن را در میان پارچه‌ای نهاده و در داخل كعبه آویختند. محاصره در آغاز محرم سال هفتم بعثت شروع شد و حدود دو یا سه سال ادامه یافت، در این مدت بر بنی هاشم و زنان و كودكان آن‌ها بسیار سخت گذشت، گاهی مخفیانه بعضی به آن‌ها غذا می‌رساندند...
یكی از امور مهم در ماجرای محاصره این بود كه ابوطالب پدر بزگوار علی(علیه‌السلام) شب و روز در فكر نگهبانی پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود، شب‌ها مكرر بستر او را عوض می‌كرد و غالبا فرزندش علی(علیه‌السلام) را در بستر او می‌خوابانید و او را در جای دیگر، تا مبادا بستر آن حضرت شناخته گردد و مشركان با مكر و نیرنگ به آن حضرت، آسیب برسانند یا از بالای كوه ابوقبیس به سوی بستر ا و سنگ پرتاب كنند. حضرت علی(علیه‌السلام) با كمال شهامت و خلوص در بستر پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌خوابید و جان خود را فدای آن حضرت می‌كرد.[19]
ابن ابی الحدید در این باره می‌نویسد: «ابوطالب غالبا در مورد شبیخون دشمن و آسیب‌رسانی شبانه به پیامبر(صلی الله علیه و آله) در هراس بود، شب از خواب برمی‌خاست و پسرش علی(علیه‌السلام) را در بستر پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌خوابانید.»3
صبر و استقامت علی(علیه‌السلام) در شعب ابی طالب
ماجرای محاصره اقتصادی در شعب ابی‌طالب، آن هم بیش از دو سال، در دره‌ای سوزان، بدون وسیله، بسیار طاقت فرسا بود. برای درك این مطلب به روایت زیر توجه كنید: در آن دره سوزان، فشار گرسنگی به حدی رسید كه سعد وقاص می‌گوید: «شبی از دره بیرون آمدم در حالی كه از شدت گرسنگی، تمام نیرویم را از دست داده بودم، ناگهان پوست خشكیده‌ شتری را دیدم، آن را برداشتم و شستم و سوزاندم و كوبیدم و با آب مختصری خمیر كردم و خوردم و از این طریق سه روز به سر بردم.»[20]
آری! ابوطالب و پسرش علی(علیه‌السلام) به خاطر حمایت از پیامبر(صلی الله علیه و آله) در چنین فشاری قرار گرفت، ولی دست از حمایت او برنداشت، آیا عاملی جز «ایمان و اخلاص» می‌توانست، ابوطالب و امثال او را این گونه پایدار نگهدارد؟
در چنین شرایطی جان علی(علیه‌السلام) بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله) از همه بیشتر در خطر بود، زیرا برای حفظ پیامبر(صلی الله علیه و آله) در بستر آن حضرت می‌خوابید، هر لحظه احتمال می‌رفت كه از بالا و كمرگاه كوه ابوقبیس، سنگ بزرگی به سوی آن بستر پرتاب گردد و یا با شبیخون جلّادان مشرك، به آن بستر هجوم شود، شبی علی(علیه‌السلام) به پدرش گفت: انی مقتول؛ من كشته شدنی هستم.
ابوطالب با اشعاری، فرزندانش را به صبر و مقاومت دعوت كرد، حضرت علی (علیه السلام) با اشعار زیر به پدر پاسخ داد:
اتامرونی بالصبر فی نصر احمد و والله ما قلت الذی قلت جازعا
و لكننی احببت ان تری نصرتی و تعلم انی لم ازل لك طائعا
و سعیی لوجه الله فی نصر احمد نبی الهدی المحمود طفلا و یافعا
آیا در یاری پیامبر(صلی الله علیه و آله) به من دستور استقامت می‌دهی؟ سوگند به خدا آنچه گفتم از بی صبری نبود.
ولی دوست داشتم یاری مرا بنگری و بدانی كه من همیشه فرمانبر شما بوده‌ام [و در عین آنكه مرگ را در چشم خود می‌بینم در بستر پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌خوابم.]
و كوشش من از كودكی تا جوانی برای خدا، در یاری احمد، پیامبر راهنما و ستوده، بوده است.[21]
خوابیدن علی(علیه‌السلام) در بستر پیامبر(صلی الله علیه و آله) در شب هجرت
یكی از افتخارات زندگی حضرت علی(علیه‌السلام) اینكه آن حضرت در شب هجرت پیامبر(صلی الله علیه و آله) به مدینه، در بستر پیامبر(صلی الله علیه و آله) خوابید، شرح كوتاه اینكه: مشركان از هر راهی وارد شدند، نتوانستند از پیشروی پیامبر(صلی الله علیه و آله) جلوگیری كنند، سرانجام سران آن‌ها در مجلس شورای خود «دارالندوه» به گرد هم نشستند و هر كسی چیزی گفت، سرانجام رأیشان بر این شد كه: «از هر قبیله‌ای یك نفر شجاع، انتخاب شود، انتخاب شدگان[22] شبانه خانه پیامبر(صلی الله علیه و آله) را محاصره كردند و به بسترش حمله كردند و او را بكشند و اگر بنی هاشم خون بهای او را مطالبه كردند، خون بهای او را همه قبایل بپردازند.»
آن شب فرا رسید؛ بیست و پنج نفر از جلادان و مزدوران خون آشام مشركان كه تعدادشان زیاد بود، اطراف خانه پیامبر(صلی الله علیه و آله) را محاصره نمودند، جبرئیل از طرف خداوند، ماجرا را به پیامبر(صلی الله علیه و آله) خبر داد و آن حضرت را مأمور به هجرت كرد.
پیامبر(صلی الله علیه و آله)، علی(علیه‌السلام) را طلبید و ماجرا را به او گفت و به او فرمود: «امشب در بستر من بخواب» [خوابیدن علی(علیه‌السلام) در بستر پیامبر(صلی الله علیه و آله)، موجب آن می‌شد كه مشركان گمان برند كه پیامبر(صلی الله علیه و آله) در بستر خوابیده و پیامبر(صلی الله علیه و آله) با این تاكتیك، هجرت نماید و از گزند مشركان نجات یابد و نیز علی(علیه‌السلام) در غیاب پیامبر(صلی الله علیه و آله) امانت‌های مردم را كه در حضور پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود به صاحبانش رد كند.]
هنگامی كه علی(علیه‌السلام) از توطئه مشركان باخبر شد، از اینكه پیامبر مهربان (صلی الله علیه و آله) در چنین خطری قرار گرفته، گریه كرد و هنگامی كه شنید پیامبر (صلی الله علیه و آله) به او می‌فرمایند: «در رختخواب من بخواب»، آرامش یافت و عرض كرد: «اَو تُسلَم اَنتَ یا رَسوُلَ اللهِ اِن فَدَیتُكَ بِنَفسی؛ ای رسول خدا! آیا اگر من جانم را قربانت كنم، تو سالم می‌مانی؟»
پیامبر(صلی الله علیه و آله): آری، پروردگارم چنین به من وعده داده است.»
علی(علیه‌السلام) شاد شده و هر گونه پریشانی از وجودش برطرف گردید.
در روایت دیگر آمده، علی(علیه‌السلام) عرض كرد: «اَو تُسَلِّمنَ بِمَبیتِی هُناكَ یا نَبِی الله؛ ای پیامبر خدا!‌آیا با خوابیدن من در بسترت، تو قطعا سالم می‌مانی؟»[23]
پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: آری.
در این هنگام علی(علیه‌السلام) از خوشحالی خندید و با اشاره سر به طرف زمین، سجده شكری بجا آورد.[24]
علی(علیه‌السلام) در این هنگام با كمال شجاعت و قوت قلب، در بستر پیامبر(صلی الله علیه و آله) خوابید و روپوش سبزرنگ پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به روی خود كشید.
جوانان قلدر و انتخاب شده مشركان، اطراف خانه پیامبر(صلی الله علیه و آله) را محاصره نمودند و از بالای دیوار به داخل خانه نگاه می‌كردند، در ظاهر می‌دیدند كه پیامبر(صلی الله علیه و آله) در بسترش خوابیده است، ولی پیامبر(صلی الله علیه و آله) در میان آن‌ها یا قبل از محاصره آن‌ها، از خانه خارج شده بود.
هنگامی كه وقت هجوم فرا رسید، دسته جمعی با شمشیرهای كشیده وارد خانه پیامبر(صلی الله علیه و آله) شدند و كنار بستر آن حضرت آمدند، ناگاه دیدند علی(علیه‌السلام) از بستر برجهید، مشركان تا چهره علی(علیه‌السلام) را دیدند، حیران شدند و گفتند: «محمد كجا است؟» علی(علیه‌السلام) فرمود: «مگر او را به من سپرده بودید كه از من سراغ او را می‌گیرید؟»[25]
درگیری شدید علی(علیه‌السلام) با مهاجمان
مطابق بعضی از روایات،‌ آن شب همچنان خانه پیامبر(صلی الله علیه و آله) در محاصره بود تا آنگاه كه سفیده سحر دمید، آن‌ها دیدند با روشن شدن هوا شناخته و رسوا می‌شوند به طرف بستر پیامبر(صلی الله علیه و آله) حمله كردند، علی(علیه‌السلام) دید جمعی شمشیرها از نیام بركشیده‌اند و در پیشاپیش آن‌ها «خالد بن ولید» با شمشیری بران به پیش می‌آید، حضرت علی(علیه‌السلام) با سرعتی عجیب به سوی خالد پرید و خالد را غافلگیر كرد و دستش را گرفت و آن‌چنان فشار داد كه نعره و فغان خالد بلند شد، علی(علیه‌السلام) شمشیر خالد را گرفت و به یورشیان حمله كرد كه آن‌ها همچون رمیدن حیوانات، به وسط حیاط رمیدند، ناگاه دیدند علی(علیه‌السلام) به آن‌ها حمله كرده است، گفتند: «ما به تو كاری نداریم، رفیق تو (محمد) كجا است؟» علی(علیه‌السلام) پاسخ داد: من از او خبری ندارم. [26]
مباهات خدا به فرشتگان در مورد جانبازی علی(علیه‌السلام)
آن شب خداوند به دو فرشته بزرگ میكائیل و جبرئیل، چنین وحی كرد: «من شما را برادر یكدیگر نمودم و عمر یكی از شما را بر دیگری طولانی‌تر نمودم، كدامیك از شما مرگ زودتر را بپذیرید و زندگی خود را فدای دیگری نماید؟»
هیچ كدام از آن‌ها مرگ زودتر را نپذیرفت، خداوند به آن‌ها خطاب نمود به سوی زمین فرود آیید و ببینید كه علی(علیه‌السلام) چگونه مرگ را خریده و خود را فدای پیامبر(صلی الله علیه و آله) نموده است.»
آن‌ها به زمین فرود آمدند و كنار بستر علی(علیه‌السلام) رفتند و او را از دشمنانش حفظ نمودند، میكائیل در كنار پایش ایستاد و جبرئیل در كنار سرش خطاب به علی(علیه‌السلام) گفتند: «بخ بخ من مثلك یابن ابی طالب؟ یباهی الله بك الملائكة؛ به به، آفرین به تو، چه كسی مثل تو است ای پسر ابوطالب، كه خداوند به وجود تو در میان فرشتگان مباهات می‌كند.»
«و من الناس من یشتری نفسه ابتغاء مرضاة الله؛ بعضی از مردم (با ایمان و فداكار همچون علی(علیه‌السلام) به هنگام خوابیدن در بستر پیامبر) جان خود را در برابر خشنودی خدا می‌فروشند.»[27]
تماس‌های مخفیانه علی(علیه‌السلام) با پیامبر(صلی الله علیه و آله)
هنگامی كه پیامبر(صلی الله علیه و آله) از مكه خارج شد، در مسیر راه ابوبكر را دید و با هم به «غار ثور» كه در نقطه جنوب مكه قرار گرفته رفتند و سه شب در آنجا پنهان شدند، مشركان برای یافتن پیامبر(صلی الله علیه و آله) بسیج شدند و برای یابنده، صد شتر را به عنوان جایزه تعیین نمودند.
در چنین شرایطی، حضرت علی(علیه‌السلام) شبانه به «غار ثور» رفت و آمد می‌كرد و برای پیامبر(صلی الله علیه و آله) آب و غذا می‌برد و در مورد فراهم كردن وسایل هجرت به مدینه، با هم سخن می‌گفتند.
حضرت علی(علیه‌السلام) در احتجاج و استدلال خود در ماجرای شورا، بعد از فوت عمر، به این سابقه درخشان خود اشاره كرده و می‌فرماید: «نَشَدتُكُم بِاللهِ هَل فیكُم اَحَدٌ كانَ یبعَثُ اِلی رَسوُلِ اللهِ(صلی الله علیه و آله) الطَّعام وَ هُوَ فِی الغارِ وَ یخبِرهُ غَیرِی؛ شما را به خدا سوگند می‌دهم آیا در میان شما هیچ كس جز من هست كه در آن هنگام كه پیامبر(صلی الله علیه و آله) در غار بود، برای او غذا ببرد و اخبار مكه را به آن حضرت گزارش دهد؟»
همه حاضران اقرار كردند كه: « نه، جز تو كسی این كار را نكرد.»[28]
در یكی از شب‌ها كه علی(علیه‌السلام) با پیامبر(صلی الله علیه و آله) در غار ملاقات كرد، پیامبر(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه‌السلام) دستور داد كه دو شتر برای حركت به سوی مدینه فراهم كند و فردا در روز روشن در مكه با صدای بلند اعلام كند كه هر كس نزد محمد(صلی الله علیه و آله) امانتی دارد یا از او طلبكار است، بیاید و پس بگیرد. سپس مقدمات سفر «فَواطم» (1ـ فاطمه بنت اسد مادر علی(علیه‌السلام) 2ـ فاطمه زهرا(سلام ‌الله ‌علیها) 3ـ فاطمه دختر زبیر بن عبدالمطلب) و كسانی از بنی هاشم را كه به هجرت تمایل دارند، فراهم نماید.[29]
حضرت علی(علیه‌السلام) در آن شرایط سخت همه این دستورها را با كمال شجاعت و دلاوری انجام داد و در آن سه روز و سه شب، از خاندان پیامبر(صلی الله علیه و آله) سرپرستی نمود.
هجرت علی(علیه‌السلام) به مدینه و ملاقات او در «قبا» با پیامبر(صلی الله علیه و آله)
پیامبراكرم (صلی الله علیه و آله) جلوتر با همراهان به سوی مدینه حركت نمود و در روز دوشنبه 12 ماه ربیع الاول به دهكده «قبا» كه در آن وقت در دو فرسخی مدینه قرار داشت رسید، در آنجا تا آخر هفته به انتظار ورود حضرت علی(علیه‌السلام) باقی ماند، حضرت علی(علیه‌السلام) در دل شب از طریق «ذی طوی» با همراهان از مكه به سوی مدینه حركت كردند.
جاسوسان قریش، هجرت دسته جمعی علی(علیه‌السلام) و همراهانش را به مشركان خبر دادند، گروهی از مشركان برای برگرداندن علی(علیه‌السلام) و همراهان حركت نمودند و در محل «ضجنان» با آن حضرت روبرو شدند، سخنان زیادی بین آن‌ها رخ داد و سرانجام دشمن می‌خواست حمله كند، حضرت علی(علیه‌السلام) چاره‌ای جز دفاع ندید و با قاطعیت اعلام كرد: «هر كس می‌خواهد قطعه قطعه شود نزدیك آید.» مأموران قریش، هشدار علی(علیه‌السلام) را جدی گرفتند و از راهی كه آمده بودند، بازگشتند. حضرت علی(علیه‌السلام) و همراهان به راه خود ادامه دادند و آن راه طولانی بین مكه و مدینه را به سختی پیمودند، به طوری كه وقتی به دهكده «قبا» رسیدند، پاهایش مجروح و خون آلود شده بود.
پیامبر(صلی الله علیه و آله) به استقبال علی(علیه‌السلام) شتافت و او را در آغوش گرفت و هنگامی كه پاهای مجروح علی(علیه‌السلام) را دید، چشمانش پر از اشك شد.[30] به این ترتیب علی(علیه‌السلام) و همراهان پس از سه روز، به پیامبر(صلی الله علیه و آله) ملحق شدند و از آن پس فصل جدید زندگی علی(علیه‌السلام) با پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مدینه آغاز گردید كه در صفحات بعد به ذكر نمونه‌هایی از این زندگی درخشان خواهیم پرداخت.
علی (علیه‌السلام) در مدینه
پس از آنكه مسجد مدینه ساخته شد، یاران پیامبر(صلی الله علیه و آله) در كنار مسجد، خانه‌های خود را بنا كردند و درهای خانه‌های خود را به داخل مسجد باز كردند، اما مدتی بعد پیامبر فرمود: خداوند بزرگ به من دستور داده است كه تمام درهایی كه به مسجد باز می‌گردد ببندم، جز در خانه علی(علیه‌السلام) و من هرگز از پیش خود بر بسته شدن دری یا باز ماندند آن دستور نمی‌دهم، من دراین مسایل پیرو فرمان خدا هستم.[31] آری علی همواره مرتبط با مسجد بود؛ او خانه زاد حرم الهی و مسجد بود واز روز نخست فرزند آن خانه بود و شهادتش نیز در مسجد بود.
تمام یاران رسول خدا این موضوع را فضیلت بزرگی برای علی(علیه‌السلام) تلقی كردند. خلیفه دوم بعدها آرزو می‌كرد: ای كاش یكی از آن سه فضیلتی كه نصیب علی(علیه‌السلام) شد نصیب او می‌شد و آن سه فضیلت این بود:
ـ پیامبر(صلی الله علیه و آله) دختر خود را به عقد علی(علیه‌السلام) درآورد.
ـ تمام درهایی كه به مسجد باز می‌شد بست، جز در خانه علی(علیه‌السلام) .
ـ در جنگ خیبر پیامبر پرچم را به دست علی(علیه‌السلام) داد.[32]
حضرت امیر(علیه‌السلام) تمام آیات قرآن را، چه آن‌ها كه در مكه و چه آن‌ها كه در مدینه نازل شده بود، ضبط می‌نمود. از این جهت یكی از كاتبان وحی و حافظان قرآن به شمار می‌رفت.
امیرمؤمنان(علیه‌السلام) در بیست و شش عزوه از بیست و هفت عزوه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) همراه پیامبر بود و پرچمدار سپاه اسلام بود و بسیاری از كشته‌های دشمن به دست توانای او به قتل رسیدند. فقط در غزوه تبوك به فرمان پیامبر برای خنثی كردن فتنه منافقان در مدینه باقی ماند. نقش علی(علیه‌السلام) در نبردهای صد راسلام به قدری تعیین كننده و آشكار بود كه دشمنان آن حضرت نیز بدان اعتراف كرده‌اند، تا جایی كه گفته‌اند اگر نبود شمشیر علی بن ابی‌طالب(علیه‌السلام) اسلام هرگز چنین رشد نمی‌یافت. عمر می‌گفت: «والله لو لا سیفه لما قام عمود الدین؛[33] به خدا سوگند، اگر شمشیر علی نبود هرگز عمود اسلام برپا نمی‌شد.»[34]
بدر، احد، خندق، حنین، خیبر و... همگی صحنه‌هایی است كه مملو از فداكاری‌ها، شهامت‌ها، شجاعت‌ها و ایثارهای علی بن ابی‌طالب(علیه‌السلام) است. در بدر نیمی از كشته‌های مشركان را علی(علیه‌السلام) به تنهایی به هلاكت رساند. در اُحد در حالی كه بیشتر مسلمانان، از جمله اولی و دومی و سومی از صحنه نبرد گریخته بودند، تنها علی(علیه‌السلام) با تنی چند از مجاهدان در كنار رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ماندند و از اسلام و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) محافظت كردند. در خندق با كشتن قهرمان نامی عرب، عمرو بن عبدود به اندازه تمامی ثواب عبادت جن و انس ذخیره ثواب اندوخت.[35]
شجاعت علی(علیه‌السلام) در جنگ‌ها به حدی بود كه بعضی از عرب‌ها می‌گفتند: هرگاه دسته‌ای از مسلمانان به ما یورش می‌آوردند كه علی(علیه‌السلام) در میان آن‌ها بود ما به همدیگر وصیت می‌كردیم![36]
شجاعت علی(علیه‌السلام) در نبرد خیبر
در نبرد خیبر پس از آن‌كه مجاهدان مسلمان تمام دژهای خیبر را فتح كردند، آخرین دژ یهودیان دژ «قموص» كه بزرگترین دژ و مركز دلاوران آن‌ها بود، باقی مانده بود. مسلمانان هشت روز آن را محاصره كردند ولی موفق به فتح آن‌ نشدند. پیامبر(صلی الله علیه و آله) هر روز پرچم را به دست یكی از مسلمانان می‌داد و او را مأمور گشودن آن دژ می‌كرد و همه بدون نتیجه باز می‌گشتند. روزی پرچم را به دست ابوبكر و روز دیگر به عمر داد ولی هر دو بدون این‌كه كاری صورت دهند به حضور رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بازگشتند.
این وضع بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) سنگین می‌نمود، لذا فرمود: فردا پرچم را به دست كسی می‌دهم كه هرگز فرار نمی‌كند و پشت به دشمن نمی‌نماید؛ او كسی است كه خدا و رسولش او را دوست دارند و خداوند این دژ را به وسیله او می‌گشاید.
هنگامی كه روز بعد شد همه منتظر بودند تا ببینند این افتخار نصیب كدام یك از یاران او می‌شود. سعد ابی وقاص می‌گوید: وقتی پیامبر از خیمه بیرون آمد همه گردن‌ها به سوی او كشیده شد و من نیز در برابر پیامبر ایستادم شاید این افتخار از آن من گردد. ناگهان پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: علی(علیه‌السلام) كجاست؟ به حضرت گفتند او به چشم درد مبتلا شده و استراحت می‌كند. شخصی را به خیمه علی(علیه‌السلام) فرستادند او را به حضور پیامبر‌ آورد. پیامبر در حق او دعا كرد، چشم علی شفا یافت. آنگاه زره خود را به علی پوشاند و ذوالفقار را به كمر او بست و پرچم را به دست ا و داد و به او یاد آور شد كه پیش از آغاز نبرد، دشمن را به آیین اسلام دعوت نما، اگر نپذیرفتند به آنان بگو كه می‌توانند با پرداخت جزیه (نوعی مالیات سرانه) و خلع سلاح، آزادانه زیر لوای اسلام زندگی كنند و بر آیین خود باقی بمانند، اگر هیچ كدام را نپذیرفتند، راه نبرد را پیش گیر و بدان كه هرگاه خداوند فردی را به وسیله تو راهنمایی و به حق هدایت كند بهتر از آن است كه شتران سرخ مو، از آن تو باشد و آن‌ها را در راه خدا صرف كنی.[37]
وقتی مجاهدان اسلام به نزدیكی قلعه دشمن رسیدند، دلاوران یهود از دژ بیرون آمدند. حارث برادر «مرحب» قهرمان معروف یهودیان، نعره‌زنان به سوی علی(علیه‌السلام) شتافت؛ نعره او چنان وحشت آفرین بود كه سربازانی كه پشت سر علی(علیه‌السلام) بودند بی‌اختیار عقب رفتند. حارث همچون شیر خشمگین بر علی حمله برد، ولی لحظاتی نگذشت كه جسد مجروح و بی‌جان او بر زمین افتاد. مرگ حارث، مرحب برادر او را سخت متأثر ساخت. او برای گرفتن انتقام برادرش در حالی كه غرق در سلاح بود و زره‌هایی بر تن و كلاه خودی (به گفته برخی از سنگ) بر سر داشت به مصاف علی(علیه‌السلام) آمد. هر دو قهرمان شروع به رجز خوانی كردند. ضربات شمشیر و نیزه دو قهرمان اسلام و یهود وحشت عجیبی بر دل ناظران افكنده بود. ناگهان شمشیر برنده و كوبنده قهرمان اسلام بر فرق مرحب فرود آمد و او را به خاك افكند. در این هنگام سایر جنگجویان یهود كه پشت سر مرحب بودند پا به فرار گذاردند و داخل قلعه پناه بردند و در آن را بستند. اما امام(علیه‌السلام) با قدرت الهی در قلعه را ـ دری كه به گفته برخی چنان عظیم بود كه پنجاه نفر نمی‌توانستند آن را حركت دهند ـ از جا كند و به كناری انداخت و راه را برای ورود سربازان اسلام به درون قلعه هموار ساخت.[38]
علی(علیه‌السلام) در ماجرای فتح مكه
در ماجرای فتح مكه كه در سال هفتم هجرت رخ داد، به ذكر چند نمونه از تلاش‌های حضرت علی(علیه‌السلام) می‌پردازیم:
الف) فتح مكه و گشودن در كعبه به دست علی(علیه‌السلام)
پیامبر(صلی الله علیه و آله) با ده هزار نفر از سپاه اسلام در روز اول یا دوم ماه رمضان سال 8 هجری برای فتح مكه، از مدینه حركت نمودند و پس از چند روز به مكه رسیدند و آن را محاصره كرده و از هر طرف وارد مكه شدند و بدون جنگ، مكه را فتح كردند و این حادثه بزرگ در 17 رمضان همان سال رخ داد، هنگامی كه سپاه اسلام تكبیر گویان كنار كعبه آمدند، پیامبر(صلی الله علیه و آله) تصمیم گرفت درون كعبه و اطراف آن را از لوث بت‌ها، پاك سازد، در این هنگام عثمان بن طلحه، كلید‌دار كعبه، در كعبه را قفل كرد و بر بالای پشت بام كعبه رفت، پیامبر(صلی الله علیه و آله) كلید در خانه كعبه را از او خواست، او گفت: «اگر می‌دانستم كه او (محمد صلی الله علیه و آله) رسول خدا است، از دادن كلید به او مضایقه نمی‌كردم.»
در این لحظه حضرت علی(علیه‌السلام) بر بالای پشت بام كعبه رفت و دست عثمان بن طلحه را گرفت و در كعبه را گشود، پیامبر(صلی الله علیه و آله) وارد خانه كعبه شد و دو ركعت نماز خواند و سپس بیرون آمد، عمویش عباس عرض كرد: «كلید را به من بسپار.» (تا من كلید دار كعبه شوم).
در این هنگام این آیه نازل گردید:‌ «إِنَّ اللّهَ یأْمُرُكُمْ أَن تُؤدُّواْ الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا؛ همانا خداوند به شما فرمان می‌دهد كه امانت‌ةا را به صاحبش بدهید.»[39]
در این هنگام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه‌السلام) دستور داد تا كلید را به عثمان بن طلحه بدهد و از او عذرخواهی كند.
علی(علیه‌السلام) با كمال رفق و مدارا و معذرت خواهی، كلید را به عثمان داد، عثمان گفت: «ای علی! چطور هنگام گرفتن كلید با خشم و تندی آن را از من گرفتی، ولی هنگام دادن با ملایمت و مدارا دادی؟»
حضرت علی(علیه‌السلام) فرمود: آیه نازل شده كه امانت را به صاحبش رد كنید، آن‌گاه آیه فوق را خواند.
عثمان بن طلحه چنان تحت تأثیر اخلاق اسلامی قرار گرفت كه مسلمان شد، پیامبر(صلی الله علیه و آله) كلید كعبه را از او نگرفت، بلكه ادامه كلید‌داری او را تثبیت كرد.[40]
ب) علی(علیه‌السلام) بر دوش پیامبر(صلی الله علیه و آله) در پاكسازی كعبه
پاسی از شب می‌گذشت پیامبر(صلی الله علیه و آله) تصمیم گرفت داخل كعبه را از لوث وجود بت‌ها پاك نماید؛ تا كعبه مخصوص پرستش خدای بزرگ گردد، برخاست و علی(علیه‌السلام) را همراه خود كنار كعبه برد و با هم هفت بار كعبه را طواف كردند. سپس پیامبر(صلی الله علیه و آله) با چوبی كه در دست داشتند همه بت‌ها را از جایگاه خود به زمین انداخت و همچون جدش ابراهیم بت شكن، آن‌ها را در هم شكست. علی(علیه‌السلام) نیز در این پاكسازی و بت‌زدایی، همدوش پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود.
در این وقت پیامبر(صلی الله علیه و آله) تصمیم گرفت بزرگترین بتی را كه بر سقف كعبه آویخته شده بود از سقف كعبه به پایین اندازد و سرنگون نماید، لذا به علی(علیه‌السلام) فرمود: بنشین و شانه‌ات را بگیر تا بتوانم بالا روم. علی(علیه‌السلام) نشست و آن‌گاه پیامبر(صلی الله علیه و آله) بر شانه علی(علیه‌السلام) ایستاد و فرمود: برخیز. علی(علیه‌السلام) با همه نیرو و توانایی كه داشت با سختی‌ از جای خود حركت كرد. پیامبر(صلی الله علیه و آله) پایین آمد وعلی(علیه‌السلام) را بر شانه خود گذاشت.
علی(علیه‌السلام) در این باره می‌گوید:«وقتی كه بر شانه پیامبر(صلی الله علیه و آله) ایستاده بودم، احساس كردم اگر بخواهم می‌توانم بر افق آسمان دست یابم و دستم را به ستاره ثریا برسانم...».
علی(علیه‌السلام) با دست پرتوان خود، آن بت بزرگ را كه بر سطح كعبه میخكوب شده بود بگرفت و بر زمین افكند و شكست. آن‌گاه علی(علیه‌السلام) از دوش پیامبر(صلی الله علیه و آله) به زمین آمد كه در این زمینه شاعر معروف، خطاب به علی(علیه‌السلام) می‌گوید:
تو زنی به دوش نبی قدم فكنی بتان همه از حرم
حرم از وجود تو محترم تو ای آن‌كه نماز بپا كنی
كم كم آن شب تاریخی به صبح نزدیك می‌شد و بلال بالای مأذنه اذان صبح را گفت و مسلمانان برای اقامه نماز از خواب برخاستند و به سوی كعبه و مسجد سرازیر شدند، دیدند كه كعبه به طور كلی از بت‌های مشركان پاك شده است.[41] بدین ترتیب پایگاه توحیدی كه یك روز مركز یكتاپرستی بود و مشركان آن را به بت و بت‌ پرستی آلوده كرده بودند، به وسیله پیامبر(صلی الله علیه و آله) و علی(علیه‌السلام) پاكسازی گردید و دوباره هدف ابراهیم خلیل از ساختن كعبه، تحقق یافت و كعبه كانون خداپرستان موحد گردید.
علی(علیه‌السلام) در جنگ حنین
یكی از رخدادهای بسیار بزرگ عصر پیامبر(صلی الله علیه و آله) كه در سال هشتم هجرت، بعد از فتح مكه رخ داد، جنگ حنین و پیروزی سپاه اسلام در این جنگ بود.
این جنگ در سرزمین حنین میان مكه و طائف، بین سپاه اسلام و دو قبیله ثقیف و هوازان رخ داد. تعداد سپاه اسلام بالغ بر دوازده هزار نفر بود و پرچم این جنگ در دست حضرت علی(علیه‌السلام) قرار داشت. در آغاز، سپاه اسلام غافلگیر شدند و شكست سختی خوردند. سپاه اسلام هنگامی از سرزمین حنین عبور می‌كرد، ناگهان سپاه دشمن از كمین‌گاه‌ها بیرون آمدند و از هر سو به مسلمانان حمله كردند كار به جایی رسید كه سپاهیان اسلام گریختند و پراكنده شدند و تنها نه یا ده نفر با پیامبر(صلی الله علیه و آله) باقی ماندند كه نه نفر از آن‌ها بنی هاشم بودند، به نام‌های:
1 عباس (عموی پیامبرصلی الله علیه و آله)
2ـ علی(علیه‌السلام)
3ـ ابوسفیان بن حارث بن عبدالمطلب
4ـ نوفل بن حارث
5ـ ربیعة بن حارث
6 و 7ـ عتبه و معتب، دو پسر ابولهب
8ـ فضل بن عباس
9ـ عبدالله بن زبیر
و یكی دیگر از غیر بنی هاشم به نام «ایمن» بود كه به شهادت رسید.
امام صادق(علیه‌السلام) فرمود: علی(علیه‌السلام) در این جنگ چهل نفر از مشركان را كشت.[42]
هلاكت ابوجرول به دست علی(علیه‌السلام) و شكست دشمن
در چنان شرایط سخت و بحرانی كه سپاه اسلام از هم پاشیده بود، یك حادثه عجیب بار دیگر موجب تضعیف دشمن و تحرك مسلمانان شد و آن‌ها را برای جنگیدن آماده ساخت و روحیه آنان را بالا برد و آن كشته شدن «ابوجرول» قهرمان سپاه دشمن به دست علی(علیه‌السلام) بود.
توضیح اینكه: فضل بن عباس گوید: ضربت علی(علیه‌السلام) همیشه «بكر» بود؛ یعنی نیاز به ضربت دوم نداشت، همان ضربت اول دشمن را هلاك می‌كرد.
مردی از هوازن كه نامش «ابوجرول» بود، پرچم سیاهی بر سر نیزه بلند بسته بود و در پیشاپیش لشكر كفر سوار بر شتر سرخی به پیش می‌آمد به هر مسلمانی كه می‌رسید او را می‌كشت و سپس پرچم را به علامت پیروزی بلند می‌كرد كه كافران می‌دیدند و این رجز را با صدای بلند می‌خواند:
اَناَ اَبوُجَروَل لا بُراحُ حَتّی نُبیحَ الیوم اَو نُباحٌ
من ابوجرول هستم كه امروز تا دشمن را از پای درنیاورم، از او جدا نگردم.
حضرت علی(علیه‌السلام) به سوی او شتافت. نخست به شتر او ضربه‌ای زد كه به زمین افتاد، سپس ضربتی به «ابوجرول» زد كه او را به دو نصف كرد. در حالی كه می‌فرمود:
قَد عَلِمَ القَومُ لَدَی الصَّباحٌ اِنّی لَدَی الهَیجاءِ ذُو نَصاحِ
مردم و قوم همواره آگاهی دارند كه من هنگام چكاچك شمشیر‌ها، آنچه كه شایسته خلوص و حق آن‌‌ است، آن را ادا می‌كنم. به این ترتیب، پوزه بلند شتر سوار پر طمطراق به خاك مالیده شد. كشته شدن ابوجرول، آن چنان روحیه دشمن را تضعیف كرد كه كافی بود در یك حمله، آن‌ها را تار و مار نمود. عباس به نمایندگی پیامبر(صلی الله علیه و آله) مسلمانان را صدا زد و همه آن‌ها با شنیدن صدای عباس برگشتند و پیامبر(صلی الله علیه و آله) از فرصت استفاده كرده فرمان حمله را صادر نمود و دشمن با حمله مسلمین، مفتضحانه شكست خورد و متواری شد.[43]
و بسیاری از آن‌ها به طائف گریختند و در میان قلعه طائف، كمین گرفتند. سپاه اسلام قلعه طائف را حدود یك ماه در محاصره خود قرار داد.
تخریب بت خانه قبیله «طَی» توسط علی(علیه‌السلام)
یكی از رویدادهای سال نهم هجرت، ویران كردن بت‌خانه قبیله طَی در یمن به وسیله امیرمؤمنان علی(علیه‌السلام) بود. به پیامبر(صلی الله علیه و آله) خبر رسید كه در میان قبیله «طی» بت بزرگی در بت‌خانه مورد پرستش مردم است. پیامبر(صلی الله علیه و آله)، علی(علیه‌السلام) را با 150 نفر مأمور ویران كردن آن بت خانه نمود. علی(علیه‌السلام) با همراهان بت‌خانه مزبور شدند. آن حضرت می‌دانست كه بت پرستان قبیله طی مقاومت می‌كنند و درگیری شدید رخ می‌دهد. از این رو با كمال حفظ راز داری نظامی، سحرگاهان خود را به بت‌خانه رساندند و آن را ویران نمودند و بت بزرگ آن را نابود كردند و گروهی را كه در آن‌جا در برابر سپاه اسلام مقاومت می‌كردند، دستگیر كرده و به صورت اسیر وارد مدینه نمودند. این موفقیت بزرگ نیز از افتخارات زندگی پر شور علی(علیه‌السلام) است.
«عدی بن حاتم» بزرگ قبیله طی به شام گریخت. خواهرش اسیر سپاه اسلام گردید. سپس پیامبر(صلی الله علیه و آله) خواهر او را آزاد كرد. او به شام نزد برادرش عدی رفت و بزرگواری پیامبر(صلی الله علیه و آله) را برای برادرش تعریف نمود و همین موجب گرایش عدی به اسلام گردید. او با اختیار خود به مدینه آمد و در محضر پیامبر(صلی الله علیه و آله) مسلمان شد.[44]
[مأموریت علی(علیه‌السلام) برای خواندن آیات برائت در مكه] مأموریت علی(علیه‌السلام) برای خواندن آیات برائت در مكه
یكی از رخدادهایی كه در اواخر سال نهم (ماه ذیحجه) رخ داد، مأموریت حضرت علی(علیه‌السلام) از جانب پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای اعلام برائت از مشركان، در روز عید قربان در «منی» بود.
توضیح این‌كه: آیات آغاز سوره توبه(از آیه 1 تا 13) نازل شد كه روح این آیات در چهار ماده زیر خلاصه می‌شود:
1ـ ممنوعیت ورود بت‌پرستان به مسجدالحرام و خانه خدا.
2ـ ممنوعیت طواف با بدن برهنه.
3ـ ممنوعیت شرك مشركان در مراسم حج.
4ـ پیمان وفاداران به پیمان محترم است و به پیمان شكنان چهار ماه مهلت داده می‌شود تا به اسلام بپیوندند وگرنه اسلام با آن‌ها در حال نبرد است.
پیامبر(صلی الله علیه و آله) نخست ابوبكر را طلبید و او را مأمور كرد تا این آیات را به صورت قطعنامه در مراسم حج در عید قربان در سرزمین منی برای مردم بخواند.
ابوبكر، آیات را گرفت و همراه چهل (یا سیصد) نفر، به سوی مكه حركت كرد. ولی طولی نكشید كه پیك وحی از طرف خدا به محضر پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسید و عرض كرد: خداوند فرمان داده است كه : «این آیات را باید تو یا كسی كه از تو است، بخواند.» پیامبر(صلی الله علیه و آله) بی‌درنگ، حضرت علی(علیه‌السلام) را به حضور طلبید و ماجرا را به او گفت و مركب مخصوصش را در اختیار علی(علیه‌السلام) گذاشت و به او فرمود: حركت كن و در راه، آیات و قطعنامه را از ابوبكر بگیر و خودت این مأموریت را انجام بدهد.
حضرت علی(علیه‌السلام) حركت كرد و در سرزمین «جحفه» به ابوبكر رسید و فرمان پیامبر(صلی الله علیه و آله) را به او ابلاغ نمود. ابوبكر آیات را در اختیار علی(علیه‌السلام) گذاشت. علی(علیه‌السلام) به مكه رفت و قطعنامه بیزاری از مشركان را در «منی» خواند و به اطلاع مردم رسانید.
ابوبكر در مدینه به محضر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) برگشت و عرض كرد: «نخست مرا برای اعلام برائت از مشركان نصب كردی ولی اكنون عزل نمودی، آیا آیه‌ای بر ضد من نازل شده است؟» پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: «لا، اِلّا اِنّی اَمَرتُ اَن اُبَلِّغَهُ اَناَ اَو رَجل من اهل بیتی؛ نه، جز اینكه من از جانب خدا مأمور شده‌ام كه آن آیات را خودم یا یكی از مردان خاندانم ابلاغ كند».[45]
و در مسند احمد آمده، پیامبر(صلی الله علیه و آله) در پاسخ ابوبكر فرمود: «لا ولكن جبرئیل جائنی فقال لایؤَدی عنك الا انتَ او رجل منك؛ نه، ولی جبرئیل نزد من آمد و گفت: آن را جز تو یا مردی از تو، ابلاغ نكند».[46]
این ماجرا در احادیث شیعه و سنی از امور قطعی است و به روشنی بیانگر آن است كه امیرمؤمنان علی(علیه‌السلام) در مسائل مربوط به حكومت اسلامی شایسته‌تر از دیگران است. هدف از این عزل و نصب آن است كه عملا مردم بدانند كه علی(علیه‌السلام) از نظر روحیه و جهات معنوی و سیاسی، قرین و همسان پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) می‌باشد.
علی(علیه‌السلام) در سال دهم و یازدهم هجرت
در سال یازدهم هجرت، روز به روز بر گسترش اسلام می‌افزود و حضرت علی(علیه‌السلام) در كنار پیامبر(صلی الله علیه و آله) در پیشاپیش حوادث، شاهد پیروزی‌های چشمگیر اسلام بودند، مهم‌ترین رخدادی كه بیانگر این مطلب است، سفر تاریخی حضرت علی(علیه‌السلام) به یمن و مسلمان شدن مردم یمن به دست او و سپس ماجرای حجة‌الوداع و شركت خیل عظیم مسلمانان در مراسم حج در سال دهم هجرت است كه نمایانگر اقتدار و شكوه اسلام می‌باشد و سپس ماجرای «عید غدیر»، اینك نظر خوانندگان را به بیان سه حادثه عظیم مذكور، به طور فشرده جلب می‌كنیم:
1ـ مسلمان شدن مردم یمن به دست علی(علیه‌السلام)
پیامبر(صلی الله علیه و آله) در سال دهم هجرت، «خالد بن ولید» را همراه جمعی برای دعوت مردم یمن به سوی اسلام، به یمن فرستاد. خالد و همراهان مدت شش ماه در یمن ماندند و مردم را به اسلام دعوت كردند ولی حتی یك نفر پاسخ مثبت نداد. این خبر به پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسید. آن حضرت ناراحت شد و حضرت علی(علیه‌السلام) را طلبید و به او فرمان داد كه به سوی یمن برود و خالد و همراهانش را به مدینه باز گرداند و خود و همراهانش در یمن بمانند و مردم را به اسلام دعوت كند.
حضرت علی(علیه‌السلام) به سوی یمن روانه شد. خالد و همراهانش را به مدینه بازگردانید. براء بن عازب می‌گوید: خبر ورود حضرت علی(علیه‌السلام) به مردم یمن رسید، آن‌ها اجتماع كردند. [آنان آن‌چنان مجذوب گفتار حضرت علی(علیه‌السلام) شدند كه در همان روز همه مردم قبیله «هَمْدان» [بزرگترین قبیله یمن] مسلمان شدند. امیرمؤمنان(علیه‌السلام) ماجرای مسلمان شدن آن‌ها را در ضمن نامه‌ای به پیامبر(صلی الله علیه و آله) خبر داد. پیامبر(صلی الله علیه و آله) پس از خواندن آن نامه، بسیار خوشحال شد. سجده شكر به جا آورد و بر قبیله هَمْدان سلام و درود فرستاد. بعد از این قبیله، قبایل دیگر یمن [از جمله خاندان مدحج و دودمان نخع] به اسلام گرویدند.[47]
و این از افتخارات ممتاز زندگی حضرت علی(علیه‌السلام) است كه آن‌همه مردم یمن با راهنمایی او مسلمان شدند.
2ـ علی(علیه‌السلام) در حجة الوداع و تأیید پیامبر(صلی الله علیه و آله) از قاطعیت علی(علیه السلام)
هنگامی كه مسلمانان اطلاع یافتند كه پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌خواهد آخرین حج خود را انجام دهد و ماه‌های آخر عمرش را می‌گذراند، تا می‌توانستند از هر سو در مراسم حج شركت نمودند. حضرت علی(علیه‌السلام) در یمن بود. از همانجا با لشگری كه همراهش بود، به سوی مكه حركت نمود و مقداری از حُلّه‌ها (لباس مخصوصی) كه از مردم نجران به غنیمت گرفته بود همراه خود داشت. علی(علیه‌السلام) در چند فرسخی مكه مردی را فرمانده لشكر خود كرد و خود جلوتر به سوی مكه شتافت و در همان هنگام پیامبر(صلی الله علیه و آله) وارد مكه شد، علی(علیه‌السلام) نیز وارد گردید. علی(علیه‌السلام) به حضور پیامبر(صلی الله علیه و آله) رفت و اخبار یمن را به عرض آن حضرت رسانید و در ضمن عرض كرد: 34 شتر برای قربانی به همراه خود آورده‌ام.
پیامبر(صلی الله علیه و آله) از دیدار علی(علیه‌السلام) بسیار خوشحال شد و به او فرمود: به سوی لشگر خود برو و آن‌ها را نیز به من برسان.
حضرت علی(علیه‌السلام) نزد لشگر خود برگشت و دید آن‌ها نیز تا نزدیك مكه رسیده‌اند. ولی آن حله‌ها را بین خود تقسیم كرده و پوشیده‌اند. حضرت علی(علیه‌السلام) از این كار آن‌ها ناراحت شد و به مردی كه او را فرمانده آن‌ها كرده بود، فرمود: «چه چیز تو را وادار كرد كه بدون اجازه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و بی‌آنكه من اجازه بدهم، حله‌ها را بین این‌ها تقسیم كرده‌ای؟»
او عرض كرد:‌«‌ آن‌ها از من درخواست نمودند تا این حله‌ها را به عنوان احرام بپوشند و خود را بیارایند.»
حضرت علی(علیه‌السلام) آن لباس‌ها را از آن‌ها كه بر خلاف مقررات رفتار كرده بودند گرفت و در میان بار شتر گذاشت و همراه آن‌ها روانه مكه شد، آن‌ها از این قاطعیت علی(علیه‌السلام) برای اجرای مقررات (به جای این‌كه خشنود گردند) ناراحت شدند و در مكه همین مطلب را به عنوان شكایت از علی(علیه‌السلام) به عرض پیامبر(صلی الله علیه و آله) رساندند.
پیامبر(صلی الله علیه و آله) به سخنگوی خود دستور داد تا در میان مردم چنین اعلام كند: «اِرّفَعُوا اَلْسِنَتِكُم عَنْ عَلی بْنِ اَبی طالِب، فَاِنَّه خَشِنٌ فِی ذاتِ الله عَزَّوَجَل غَیرَ مَداهِنٍ فِی دینِه؛ زبان‌های خود را در مورد شكایت از علی(علیه‌السلام) كوتاه كنید، زیرا كه او در امور مربوط به خدا (مقررات دین) سخت‌گیر است و درباره دین، اهل سازش و مسامحه نیست.»
شكایت كنندگان، دم فرو بستند و به مقام بسیار ارجمند علی(علیه‌السلام) در پیشگاه پیامبر(صلی الله علیه و آله) پی بردند و فهمیدند كه هر كس درباره علی(علیه‌السلام) خرده گیری كند، مورد خشم رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است.[48]
به این ترتیب علی(علیه‌السلام) در آخرین حج رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شركت نمود و تا پایان همراه پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود و سپس همراه آن حضرت به سوی مدینه بازگشت.
3ـ اعلام رهبریت علی(علیه‌السلام) در غدیر خم
پس از پایان مراسم حج در ماه ذیحجه سال دهم هجری، مسلمانان، مكه را به قصد وطن خود ترك كردند، پیامبر(صلی الله علیه و آله) و همراهان نیز به سوی مدینه رهسپار شدند تا به بیابان خشك و سوزان «غدیر خم» رسیدند. همراهان پیامبر(صلی الله علیه و آله)، مسلمانان مختلف سراسر جزیرة العرب و... بودند كه تعداد آن‌ها را از 90 هزار و 114 هزار و 120 هزار تا 124 هزار گفته‌اند، بیابان غدیر چهار راهی بود كه از آن جا مردم از همدیگر جدا می‌گشتند. مردم یمن به سوی جنوب و مردم مدینه به سوی شمال و مردم عراق به سوی شرق و مردم مصر به سوی غرب و ... رهسپار می‌شدند. در چنین نقطه‌ای پیك وحی بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) نازل گردید و این آیه (67 مائده) را خواند: «یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیكَ مِن رَّبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللّهُ یعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ؛ ای پیامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو فرود آمده است به مردم برسان و اگر نرسانی رسالت خدا را به جا نیاورده‌ای و خداوند تو را از گزند مردم حفظ می‌كند.»
آن روز، پنجشنبه 18 ذیحجه بود. پیامبر(صلی الله علیه و آله) با دریافت این آیه، فرمان توقف داد. مسلمانان با صدای بلند، آنان را كه جلوتر رفته بودند به بازگشت فرا خواندند و مهلت دادند تا عقب افتادگان رسیدند. پس از نماز ظهر به دستور پیامبر(صلی الله علیه و آله) منبری از جهاز شتران ترتیب داده شد. پیامبر(صلی الله علیه و آله) بر فراز آن قرار گرفت و خطبه‌ای غرا خواند تا این‌كه فرمود: «ایها الناس من اولی الناس بالمؤمنین من انفسهم؟؛ چه كسی از همه مردم نسبت به مسلمانان از خود آن‌ها سزاوارتر و شایسته‌تر است؟»
حاضران گفتند: «خدا و پیامبرش داناتر است.»
پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: خدا مولا و رهبر من است و من مولا و رهبر مومنانم و بر آنان از خودشان سزاوارترم.»
سپس دست علی(علیه‌السلام) را گرفت و بلند كرد، به گونه‌ای كه همه حاضران او را شناختند، آنگاه فرمود:‌ «الا من كنت مولاه فهذا علی مولاه؛ هر كس من مولا و رهبر او هستم، آگاه باشید كه این علی(علیه‌السلام) مولا و رهبر او است.»
آنگاه چنین دعا كرد:‌ «اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و احب من احبه و ابغض من ابغضه و انصر من نصره و اخذل من خذله و ادر الحق معه حیث دار؛ خدایا! دوستان او را دوست بدار و دشمنان او را دشمن بدار، محبوب بدار آن كس كه او را محبوب دارد و مبغوض بدار آن كسی كه او را مبغوض دارد و یارانش را یاری كن و آنان كه او را یاری نكنند، یاری نكن و حق را همواره همراه او بدار و او را از حق جدا نكن.»
سپس فرمود: «اَلا فَلْیبَلِّغ الشّاهِدَ الغائب؛ آگاه باشید، همه حاضران موظفند كه این خبر را به غائبان برسانند.»
جمعیت هنوز متفرق نشده بودند كه پیك وحی بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) نازل شد و این آیه (3 مائده) را نازل كرد.
«الْیوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیكُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِینًا؛ امروز دین شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تكمیل نمودم و اسلام را به عنوان آئین (جاویدان) شما پذیرفتم.»
پیامبر(صلی الله علیه و آله) تكبیر گفت: در این هنگام مردم با شور و هیجان نزد علی(علیه‌السلام) آمده و او را به این مقام (رهبری پس از پیامبر) تبریك گفتند، از جمله افراد ابوبكر و عمر به محضر علی(علیه‌السلام) آمدند و هركدام جداگانه گفتند: «بخٍ بخٍ یا بْنَ اَبی طالِب، اَصْبَحْتَ وَ اَمْسَیتَ مَولای وَ مَولا كُلّ مُؤمِنٍ وَ مُؤمنَة؛ آفرین بر تو باد، آفرین بر تو باد، ای فرزند ابوطالب كه صبح و شام كردی در حالی كه رهبر من و تمام مردان و زنان مسلمان شدی».[49]
سند حدیث غدیر به قدری محكم است كه هیچ كس از افراد مسلمین نمی‌تواند آن را انكار كند، علامه امینی صاحب كتاب ارزشمند «الغدیر» این حدیث را از 110 نفر از صحابه[50] و 84 نفر از تابعین[51] از كتاب‌های مورد اعتماد اهل تسنن نقل نموده است.
علی(علیه‌السلام) در كنار پیامبر(صلی الله علیه و آله) تا آخرین لحظات
در ایام آخر عمر پیامبر(صلی الله علیه و آله)، علی(علیه‌السلام) از پیامبر(صلی الله علیه و آله) جدا نمی‌شد. روزی پیامبر(صلی الله علیه و آله) با تكیه بر دست علی(علیه‌السلام) همراه جمعی از یاران به قبرستان بقیع رفت و برای مردگان طلب آمرزش كرد و سپس رو به علی(علیه‌السلام) كرد و فرمود: «كلید گنج‌های دنیا و زندگی ابدی در آن، در اختیار من گذارده شده و بین زندگی در دنیا و لقای خدا مخیر شده‌ام، ولی من لقای پروردگار و بهشت الهی را ترجیح داده‌ام...».[52]
سپس با تكیه بر دست علی(علیه‌السلام) به خانه بازگشت و پس از سه روز در حالی كه حضرت زیر بغل راست و فضل بن عباس زیر بغل چپش را گرفته بودند به مسجد آمد و بر فراز منبر رفت و مردم را نصیحت كرد...».[53]
وصیت خصوصی پیامبر(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه‌السلام)
در روزهای آخر عمر پیامبر(صلی الله علیه و آله) روزی علی(علیه‌السلام) به بالین پیامبر(صلی الله علیه و آله) آمد. پیامبر(صلی الله علیه و آله) به او فرمود: «آیا وصیت مرا می‌پذیری؟ و به وعده‌های من وفا می‌كنی و دین مرا ادا می‌نمایی و بعد از من سرپرستی اهل بیتم را برعهده می‌گیری؟»
علی(علیه‌السلام) عرض كرد: «آری، ای رسول خدا!»
پیامبر(صلی الله علیه و آله)، علی(علیه‌السلام) را به نزدیك خواند و به سینه‌اش چسباند، سپس انگشترش را از دستش درآورد و به علی(علیه‌السلام) داد و فرمود: «آن را در انگشت خود كن.» سپس شمشیر، زره و سایر وسایل جنگی حتی دستمالی را كه هنگام جهاد به كمر می‌بست، را طلبید و همه آن‌ها را به علی(علیه‌السلام) سپرد و فرمود: «به نام خدا به خانه‌ات برو و این‌ها را با خود ببر.»[54]
آموختن هزار باب علم به علی(علیه‌السلام)
فردای آن روز، بیماری‌ پیامبر(صلی الله علیه و آله) شدید شد. سپس اندكی بهتر گردید. در همین وقت، به حاضران فرمود: «ادعوا الی اخی و صاحبی؛ برادر و همدمم را بطلبید به اینجا بیاید.»
بعضی از همسران رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به دنبال دیگران رفتند...، ولی پیامبر(صلی الله علیه و آله) همان جمله را تكرار كرد كه «برادر و همدمم را به اینجا بیاورید.»
ام سلمه یكی از همسران نیك پیامبر(صلی الله علیه و آله) گفت: «علی (علیه‌السلام) را بطلبید تا بیاید، زیرا منظور پیامبر(صلی الله علیه و آله) جز او كس دیگری نیست.»
علی(علیه‌السلام) را طلبیدند. او آمد، پیامبر(صلی الله علیه و آله) به او اشاره كرد كه نزدیك بیا. او نزدیك آمد، پیامبر(صلی الله علیه و آله)، علی(علیه‌السلام) را در آغوش گرفت و مدتی طولانی با او راز گفت، سپس علی(علیه‌السلام) برخاست و نشست. در این هنگام پیامبر(صلی الله علیه و آله) اندكی خوابید. علی(علیه‌السلام) برخاست و از خانه بیرون آمد. مردم از او پرسیدند: «پیامبر(صلی الله علیه و آله) چه رازی به تو گفت؟»
علی(علیه‌السلام) در پاسخ فرمود: ‍«عَلَّمَنِی اَلْفَ بابٍ مِنَ اْلعِلْم، فَتَحَ لی كُلّ بابٍ اَلْفَ بابٍ وَ اَوْصانِی بِما اَنا قائِمٌ بِه اِنْ شاءَ الله تَعالی؛ پیامبر(صلی الله علیه و آله) هزار باب علم را به من آموخت كه هر بابی، هزار باب دیگر را به رویم گشود و مرا به آن‌چه كه به خواست خدا باید انجام دهم وصیت نمود.»[55]
علی(علیه‌السلام) پس از رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله)
رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در ماه صفر سال یازدهم هجرت به جوار پروردگار شتافت. در حالیكه علی(علیه‌السلام) و گروهی از بنی هاشم و برخی از یاران بزرگ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مشغول تجهیز بدن مطهر او بودند، گروهی از فرصت طلبان و منافقان در محلی به نام «سقیفه بنی ساعده» جمع شدند و علی رغم دستور پیامبر(صلی الله علیه و آله) كه علی (علیه‌السلام) را وصی و جانشین خود معرفی كرده بود، ابوبكر را به عنوان جانشین رسول خدا برگزیدند.
مردم با او بیعت كردند، ولی علی(علیه‌السلام) و گروهی از بزرگان صحابه از بیعت خودداری كردند. آنان سخنان پیامبر در حجة الوداع را به خاطر داشتند و جز علی (علیه‌السلام) كسی را شایسته خلافت نمی‌دیدند.
مدتی از بیعت سقیفه نگذشته بود كه دستگاه خلافت تصمیم گرفت از علی و عباس و زبیر و سایر بنی‌هاشم نسبت به خلافت ابوبكر بیعت بگیرد. از طرفی علاقمندان امام به عنوان اعتراض به جریان سقیفه در خانه حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) تحصن كرده بودند. تحصن آنان در خانه فاطمه ـ كه در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از احترام ویژه‌ای برخوردا بود ـ مانع از آن بود كه دستگاه خلافت به زور متوسل شود و از آنان بیعت گیرد. اما سرانجام علاقه به قدرت كار خود را كرد و احترام خانه وحی نادیده گرفته شد.
خلیفه، عمر را با گروهی مأمور كرد تا به هر قیمتی كه شده متحصنین را از خانه فاطمه (سلام‌الله‌علیها) بیرون آورده و از همه آنان بیعت بگیرد. عمر با گروهی كه در میان آن‌ها اسید بن حضیر و سلمة بن سلامة و ثابت بن قیس و محمد بن سلمة و دیگران[56] حضور داشتند و به سوی خانه فاطمه(سلام‌الله‌علیها) رفتند تا تحصن كنندگان را به بیعت با خلیفه دعوت كنند و اگر پاسخ مثبت ندادند، آن‌ها را به زور از خانه بیرون كشند و به مسجد بیاورند. عمر از پشت در با صدای بلند فریاد زد كه خانه فاطمه را ترك گویند، ولی تحصن كنندگان به فریاد‌های او توجهی نكردند واز خانه بیرون نرفتند. در ا ین هنگام عمر به همراهانش گفت: هیزم بیاورند تا خانه را بسوزاند و آن را بر سر متحصنین خراب كند. در این موقع مردی پای پیش نهاد تا عمر را از این تصمیم باز دارد و گفت: چگونه این خانه را آتش می‌زنی در حالی كه دختر پیامبر(صلی الله علیه و آله) فاطمه در آن است. وی با خونسردی پاسخ داد: باشد، بودن فاطمه در میان خانه مانع از انجام این كار نمی‌تواند باشد و گفت سوگند به كسی كه جان عمر در دست اوست یا این‌ها بیرون می‌آیند یا اینكه این خانه را آتش می‌زنم.
در این هنگام حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) كه در پشت در قرار داشت، چنین فرمود: جمعیتی را سراغ ندارم كه در موقعیت بدی مانند شما قرار گرفته باشند، شما جنازه رسول خدا را در میان ما گذاشتید و از پیش خود درباره خلافت تصمیم گرفتید. چرا حكومت خود را بر ما تحمیل می‌كنید و خلافت را كه حق ما است به خود ما باز نمی‌گردانید.[57]
ابن قتیبه كه این جریان را نقل می‌كند، می‌نویسد، این بار پسر خطاب از اخراج متحصنین منصرف گردید و به حضور خلیفه آمد و او را از جریان آگاه ساخت.
عمر دوباره غلام خود، قنقذ را مأمور كرد كه برود و علی را به مسجد بیاورد. او پشت در خانه فاطمه آمد و علی را صدا زد و گفت به فرمان جانشین! رسول خدا به مسجد بیایید. وقتی امام این جمله را از قنفذ شنید، فرمود: چرا به این زودی به رسول خدا دروغ بستید؛ پیامبر كی او را جانشین خود قرار داد؟
مقاومت تحصن كنندگان خلیفه را سخت عصبانی و ناراحت كرده بود، لذا مجددا عمر با گروهی به خانه فاطمه رفتند و در را زدند. فاطمه كه صدای آنان را شنید با صدای بلند ناله كرد و گفت: پدر جان! ای پیامبر خدا، پس از درگذشت تو چه گرفتاری‌هایی كه از دست زاده خطاب و فرزند ابی قحافه پیدا كرده‌ایم. ناله‌های فاطمه، كه هنوز مرگ پدر را فراموش نكرده بود، آنچنان جان‌گداز بود كه گروهی از آن جمعیت كه همراه عمر بودند از انجام مأموریت و حمله به خانه زهرا (سلام‌الله‌علیها) منصرف شدند و گریه كنان بازگشتند، اما عمر و گروهی دیگر كه برای گرفتن بیعت از علی(علیه‌السلام) و بنی‌هاشم اصرار می‌ورزیدند، علی را به هر قیمتی بود از خانه بیرون آوردند و به مسجد بردند و اصرار كردند كه با ابوبكر بیعت كند. امام فرمود: اگر بیعت نكنم چه خواهد شد؟ گفتند كشته خواهی شد. علی گفت: با چه جرأتی بنده خدا و برادر رسول الله را خواهید كشت؟ عمر گفت تو را رها نخواهیم كرد جز این كه بیعت كنی. علی چون شیر خشمگین بر او بانگ زد و با لحن تمسخر آمیز به عمر گفت: «احلب حلیا لك شطره، اشدد له الیوم لیرد علیك غدا؛ ای عمر!‌ نیك بدوش كه بهره‌ای از آن تو را است، امروز برای او محكم ببند تا فردا به تو بازگرداند.»[58]
عبدالفتاح عبدالمقصود كه این جریان را در كتابش نقل كرده است اعتراف می‌كند: تردیدی نیست كه ابابكر بدین جهت عمر را به خلافت برگزید كه از او بر خود حقی می‌دید![59]
مقاومت سرسختانه علی(علیه‌السلام) در برابر اصرار آنان سبب شد كه علی(علیه‌السلام) را به حال خود واگذارند. علی (علیه‌السلام) به عنوان تظلم كنار قبر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رفت و همان جمله‌ای كه هارون به موسی گفته بود تكرار كرد: «قال ابن ام ان القوم استضعفونی و كادوا یقتلوننی؛[60] برادر! (پس از درگذشت تو) این گروه مرا ناتوان شمردند و نزدیك بود مرا بكشند.»[61]
البته ابن قتیبه اشاره نكرده است كه چگونه علی را به مسجد بردند و نیز اشاره نكرده كه سرانجام خلیفه درب خانه را آتش زد و دود غلیظی فضای خانه فاطمه را گرفت و بدین طریق علی(علیه‌السلام) را از خانه بیرون كشیدند.[62]
عمر برای وادار كردن علی(علیه‌السلام) به بیعت با ابوبكر از هیچ ستمی در حق او و همسرش كوتاهی نكرد؛ درب خانه زهرا (سلام‌الله‌علیها) را آتش زد، زهرا(سلام‌الله‌علیها) را بین در و دیوار قرار داد و موجب سقط فرزند او گردید و ده‌ها ظلم دیگر در حق این خاندان مرتكب شد كه در كتب تاریخی بیان گردیده است.
این‌ها همه در حالی انجام می‌گرفت كه خود به حق علی اعتراف داشتند؛ ابن ابی الحدید نقل می‌كند: عمر با صراحت هر چه تمام‌تر به ابن عباس گفت: پیامبر می‌خواست در هنگام وفاتش در آن نامه ـ كه نگذاشتند نوشته شود ـ به نام علی(علیه‌السلام) تصریح كند، اما خدا چیز دیگری اراده كرد و اراده خدا به وقوع پیوست ولی منظور رسولش برآورده نشد. مگر هر چه كه رسول خدا اراده كند باید حتما عملی گردد؟![63] و در جای دیگر از عمر نقل كرده است كه من رسول خدا را از این كار بازداشتم![64]
و نیز خود او در روایتی نقل می‌كند، پس از‌ آن‌كه عمر در مسأله‌ای مانده بود، سراغ علی‌ (علیه‌السلام) رفت، پس از آن كه علی(علیه‌السلام) مشكلش را حل فرمود، عمر به او گفت: به خدا سوگند، خدا تو را اراده كرده بود (برای خلافت) ولی قومت خودداری ورزیدند.[65]
معاویه در پاسخ نامه محمد بن ابی بكر كه او را به پذیرفتن حق و دست برداشتن از مخالفت به علی (علیه‌السلام) دعوت كرده بود چنین نوشت: پدرت (ابابكر) و فاروق (عمر) نخستین كسانی بودند كه حقش (حق علی) را چون پوست از تنش كندند و با زمامداری او مخالفت كردند. و در ادامه می‌گوید: اگر پدرت از ابتدا چنان رفتار و برخوردی با وی نداشت، هرگز ما هم با پسر ابی طالب مخالفت نمی‌كردیم و تسلیم او می‌شدیم، لكن دیدیم پدرت پیش از ما چنان رفتاری با او كرد و ما هم راه او را در پیش گرفتیم.[66]
25 سال خانه نشینی
علی(علیه‌السلام) برای حفظ اتحاد جامعه اسلامی و برای بقا و رشد نهال تازه غرس شده اسلام، از حق مسلم خویش صرف نظر كردند و 25 سال از صحنه سیاست كناره گرفتند و خانه نشین شدند. ابن ابی الحدید می‌گوید: در روزهایی كه علی(علیه‌السلام) گوشه عزلت گزیده بود و دست روی دست گذاشته بود، بانوی گرامی وی، حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها) او را به قیام و بازستانی حقش تشویق می‌كرد. در همین لحظات صدای مؤذن به «اشهد ان محمدا رسول الله» بلند شد. امام به او فرمود: آیا دوست داری كه این صدا در روی زمین خاموش گردد؟ فاطمه گفت: هرگز. امام فرمود: پس راه همین است كه من در پیش گرفته‌ام.[67]
در طی این 25 سال، همواره مشكلاتی كه برای جامعه اسلامی پیش می‌آمد، علی(علیه‌السلام) در حال آن‌ها پیش قدم بودند، مخصوصا مشكلات مهم اعتقادی را برطرف می‌كردند و مردم را راهنمایی می‌نمودند تا جایی كه عمر بارها (به نقلی 70 بار) گفته بود: «لو لا علی لهلك العمر؛ اگر علی نبود هر آینه عمر (به خاطر دادن فتوای غلط) هلاك ‌شده بود».[68]
یكی از نویسندگان اهل سنت در این باره می‌نویسد: در این زمان (زمان ابوبكر) و زمان دیگر خلفا،‌ علی(علیه‌السلام) یگانه میزان قضاوت و فتوا بود و در این باره ذخیره سرشاری از سرچشمه نبوت و وسعت افق فكر و علم جوشان داشت، چنانكه هیچ كس به پای او نمی‌رسید و نظرش در مسائل سخت و پیچیده قاطع بود. زاده خطاب كه در زمان خلافت ابابكر دارای منصب قضاوت بود، می‌گفت مسأله مشكلی پیش نیاید كه ابوالحسن برای حل آن نباشد.[69] و می‌گفت: تا زمانی كه علی(علیه‌السلام) در مسجد حضور دارد هیچ كس حق صدور فتوا ندارد.[70]
مورخان فعالیت‌های امام را در مدت خلافت سه گانه در موارد زیر عنوان كرده‌اند: 1ـ تفسیر قرآن و حل مشكلات بسیاری از آیات و تربیت شاگردانی همانند ابن عباس كه بزرگترین مفسر اسلام پس از امام به شمار می‌رفت.
2ـ پاسخ به پرسش‌های دانشمندان ملل دیگر، به ویژه یهودیان و مسیحیان كه پس از اطلاع از آیین اسلام برای تحقیق و پژوهش رهسپار مدینه می‌شدند و سؤالاتی طرح می‌كردند و پاسخ‌گویی جز علی(علیه‌السلام) كه تسلّطش بر تورات و انجیل از خلال سخنانش روشن بود پیدا نمی‌كردند. ابونعیم اصفهانی در حلیة‌الاولیاء صورت مذاكره امام را با چهل تن از احبار یهود نقل كرده است.
3ـ بیان احكام بسیاری از رویدادهای نوظهور كه در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سابقه نداشت و در آن مورد نصی در قرآن مجید یا روایتی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) وجود نداشت و علی(علیه‌السلام) به تصدیق پیامبر(صلی الله علیه و آله) داناترین امت و آشناترین آن‌ها به موازین قضا و داوری به شمار می‌رفت كه در این زمینه قضاوت‌های حضرت در زمان خلفا مشهور است. حضرت با علم بی‌كران خود حقایق را آشكار می‌كرد. مجموعه قضاوت‌های حضرت در این دوران جمع آوری شده و كتاب‌هایی تحت همین عنوان نوشته شده است.
4ـ كار و كوشش برای تأمین زندگی بسیاری از بینوایان و درماندگان، امام با دست خود باغ احداث می‌كرد و قنات استخراج می‌نمود و آن را در راه خدا وقف می‌كرد.
ابوبكر و ظلم مضاعف
ابوبكر به ستمی كه در غصب حق علی(علیه‌السلام) كرده بود اكتفا نكرد، بلكه با معرفی عمر به عنوان جانشین خود، ظلم خود را كامل كرد. گرچه در این زمینه عثمان بن عفان نیز نقش خودش را خوب ایفا كرد. در خصوص نحوه انتصاب عمر به خلافت یكی از نویسندگان اهل سنت می‌نویسد: ابابكر در حال احتضار عثمان ابن عقان را فراخواند و به او دستور داد و وصیت نامه‌اش را بنویسد،ابوبكر به عثمان گفت: بنویس «بسم الله الرحمن الرحیم» این عهدنامه عبدالله بن عثمان (ابوبكر) به مسلمانان است در آخرین لحظه زندگی دنیا و نخستین مرحله آخرت...».
ابابكر در همان حال كه جملات فوق را دیكته می‌كرد و عثمان می‌نوشت صدایش خفیف شد و بیهوش گردید، عثمان از جانب خود وصیت را این گونه ادامه داد: «پس از خودم ابن خطاب را جانشین قرار دادم.» پس از اندكی ابوبكر به هوش آمد. عثمان آنچه نوشته بود برایش خواند و ابابكر تكبیر گفت و آن را تأیید كرد. ابوبكر به همین مقدار نیز در ستم به حق علی(علیه‌السلام) اكتفا نكرد، بلكه به عثمان گفت: اگر عمر را وامی‌گذاشتم از وصیت برای تو چشم نمی‌پوشیدم ای عثمان!...[71]
ابوبكر وصیت نامه را همراه عمر و یكی از غلامانش به مسجد فرستاد تا به اطلاع مردم برسانند. شخصی در راه از عمر پرسید در وصیت نامه چه نوشته شده است. عمر از متن آن اظهار بی اطلاعی كرد و افزود هر چه كه باشد من اولین كسی هستم كه از ان اطاعت می‌كنم. آن شخص گفت اما من می‌دانم: نخست تو او را به خلافت رساندی و اكنون او تو را به خلافت منصوب كرد.
این نویسنده سنی مذهب سپس می‌نویسد: راستی جای تعجب است از مردی كه دنیا را پشت سر گذاشته و خود به یقین نمی‌داسنت كه آیا خلافت رسول خدا حق اوست یا دیگری سزاوارتر از اوست.[72] با این حال پیش از آنكه خلافت را به عمر باج دهد با رفقای خود مشورت كرد ولی با كسی كه نظرش بس وسیع و به مشورت اولی بود (علی علیه السلام) مشورت نكرد.[73]
سپس می‌نویسد: علی (علیه‌السلام) بدون مبارزه و امتناع با سینه باز با این ستمگری جدید روبرو گردید... آن روز از این كار ناروا لب فروبست و سكوت كرد، ولی قلبش این خاطره را نمی‌توانست نادیده بگیرد تا پس از گذشتن سال‌ها از زبانش جاری شد:
با چشم خود دیدم كه میراثم را به غارت می‌بردند، شگفتا!... همان وقت كه در حیاتش (ابوبكر) كناره‌گیری خود را از خلافت درخواست می‌كرد، آن را برای دیگری كابین بست. وه! كه چه محكم پستان‌های آن (خلافت) را گرفته میان خود نوبت به نوبت دوشیدند.[74]
و بالاخره صریحا اذعان می‌كند: «روشی كه ابوبكر در این كار (در انتخاب خلیفه بعد از خود) پیش گرفت ننگ باطل خطا و لغزش در آن هویدا است.»[75]
پس از عمر، خلافت به عثمان رسید. عمر شورایی شش نفره تعیین كرده بود تا پس از مرگش جانشین او را تعیین كنند. اعضای این شورا عبارت بودند از: علی(علیه‌السلام)، عثمان، طلحه، زبیر، سعد ابی وقاص و عبدالرحمن بن عوف. طلحه به نفع عثمان كنار رفت و زبیر به نفع علی(علیه‌السلام) و سعد حق خودش را به عبدالرحمن واگذار كرد. عبدالرحمن به علی (علیه‌السلام) گفت: با تو بیعت می‌كنم بر كتاب خدا و سنت رسول خدا و سیره شیخین، ابوبكر و عمر!
علی(علیه‌السلام) فرمود: من بر كتاب خدا و سنت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و طبق نظر خودم عمل می‌نمایم (نه سیره شیخین) آنگاه عبدالرحمن با عثمان بیعت كرد و او را به عنوان خلیفه معرفی كرد.
علل قتل عثمان
شیوه انتخاب عثمان بهتر از انتخاب عمر نبود. با شورایی كه پسر خطاب برگزید بر همه آشكار بود كه یك بار دیگر قصد دارند حق علی(علیه‌السلام) را غصب كنند. علی به عبدالرحمن - شوهر خواهر عثمان و یكی از اعضای شورا كه عمر برای او حق وتو قرار داده بود – فرمود: تو به امید اینكه عثمان گوی خلافت را پس از خودش به تو پاس دهد او را انتخاب نمودی. همچنان كه عمر نیز ابوبكر را به همین امید برگزید،‌ولی امیدوارم كه خداوند میان شما تفرقه بیفكند. ابن ابی الحدید كه این مطلب را نقل كرده در ادامه می‌نویسد: تاریخ نویسان می‌گویند چیزی نگذشت كه روابط فرزند عوف (عبدالرحمن) با عثمان به تیرگی گرایید و دیگر با هم سخنی نگفتند تا عبدالرحمن درگذشت.[76]
عثمان بر خلاف سنت پیامبر و حتی روش دو خلیفه قبلی عمل كرد و حكومت قبیله‌ای ترتیب داد. بنی امیه را بر مردم مسلط گردانید واموال بیت المال را به ناحق بین قوم و عشیره و نزدیكان خویش تقسیم می‌كرد. مردم شهرهای گوناگون از ستم دست نشاندگان او به ستوه آمده و چندین بار شكایت آن‌ها را به اصحاب پیامبر(صلی الله علیه و آله) و خود عثمان نمودند. لكن عثمان توجهی به آن‌ها نكرد و حتی در بعضی موارد شاكی را عقاب می‌كرد. هركس كه به روش و كارهای خلاف او اعتراض می‌كرد مورد مواخذه قرار می‌گرفت و در این راستا افرادی چون ابوذر غفاری را تبعید كرد.
سرانجام اعمال خلاف عثمان و بذل و بخشش‌های بی‌حد و حصر او به قوم و خویشانش، اصحاب رسول خدا را سخت خشمگین ساخت و مردم ستمدیده برخی از شهرهای دیگر جمع شدند و عثمان را به قتل رساندند.
خلافت علی(علیه‌السلام)
خلافت عثمان و خلاف‌كاری‌های او تا اندازه‌ای مردم را آگاه كرده بود؛ از این رو این بار تصمیم گرفتندخلافت را به اهلش بسپارند، لذا به سراغ علی(علیه‌السلام) رفتند. حضرت علی(علیه‌السلام) در ابتدا از پذیرفتن این كار خودداری كرد و فرمود: به فرد دیگری رجوع كنید، چرا كه شما طاقت حكومت مرا ندارید. همانا كران تا كران را ابر فتنه پوشیده و راه راست ناشناس گردیده است. بدانید اگر من درخواست شما را بپذیرم با شما چنان رفتار می‌كنم كه خود می‌دانم و به گفته گوینده و ملامت سرزنش كننده گوش نمی‌دهم... من اگر وزیر (راهنمای) شما باشم بهتر است تا امیر شما باشم.[77]
پس از اصرار مردم فرمودند: اگر نبود كه حقی را احیا و ظلمی را از بین ببرم، مهار خلافت را رها می‌كردم و پس از انجام مراسم بیعت، به بیعت كنندگان فرمودند: بدانید! همان گرفتاری‌هایی كه در زمان بعثت رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) دامنگیر شما بود، امروز به سوی شما بازگشته است، سوگند به آن كسی كه محمد را مبعوث كرد، باید به هم مخلوط شده و زیر و رو شوید و در غربال آزمایش گردید تا صاحبان فضیلت كه عقب افتاده‌اند، جلو افتند و آنان كه به ناحق پیشی گرفته‌اند، عقب روند.
سپس فرمودند: هان ای مردم! معاصی و گناهان همانند اسب‌های سركشی هستند كه سوارشدگان بر خود را كه اهل باطل و گناهند به دوزخ اندازند و تقوا و پرهیزكاری چون شتران رام و راهواری هستند كه مهارشان به دست سواران بوده، آن‌ها را به بهشت می‌رسانند. تقوا راه حق است و گناه راه باطل و هر یك (حق و باطل) پیروانی دارند، اگر اهل باطل زیاد است، از قدیم چنین بوده است و اگر اهل حق كم است، گاهی كم نیز جلو رفته است.[78]
فرمان علی(علیه‌السلام) به مالك اشتر در هنگامی كه او را به حكومت مصر منصوب كرد نشانگر توجه و عنایت علی(علیه‌السلام) به مردم و دید او به حكومت است. علی (علیه‌السلام) در فرازی در این عهدنامه به مالك چنین می‌فرماید: پیوسته قلبت را از مهر رعیت آكنده ساز و با لطف و محبت ورزیدن به آنان، آن را مالامال كن، زنهار! نسبت به مردم چون جانوری درنده كه برای خوردنشان دنبال فرصت می‌گردد مباش، چه آنان بر دو دسته‌اند: یا برادر دینی تو به شمار می‌روند و یا اینكه در آفرینش همانند تو می‌باشند خطایی كه از آنان سر می‌زند بپوشان و از كار زشتی كه دانسته یا ندانسته انجام می‌دهند درگذر.
عدالت، برنامه حكومت علی(علیه‌السلام)
علی (علیه‌السلام) ضمن ایراد خطبه‌ای برنامه حكومت خود را چنین بیان فرمودند: بدانید كه من شما را به راه حق خواهم راند و روش پیامبر(صلی الله علیه و آله) را كه سال‌هاست متروك مانده، دنبال خواهم كرد، من دستورات كتاب خدا را درباره شما اجرا خواهم كرد و كوچك‌ترین انحرافی از فرمان خدا و سنت پیامبر(صلی الله علیه و آله) نخواهم نمود، من همواره آسایش شما را به راحتی خود مقدم شمرده و هركاری كه درباره شما انجام دهم به صلاح شما خواهد بود، ولی این صلاح و خیرخواهی یك مصلحت كلی است و من عموم مردم را در نظر خواهم گرفت، نه یك عده مخصوص را. چشم ملت به من دوخته شده است؛ باید به حق و عدالت میان آن‌ها رفتار كنم.
سپس اضافه فرمود: تاجایی كه من خبر دارم بعضی ها دارای اموال بسیار و كنیزان ماهرو و املاك حاصل‌خیز بسیاری [از بیت‌المال] شده‌اند؛ چنانچه این اشخاص برخلاف حق و موازین شرع این ثروت و دارایی را اندوخته‌ باشند من آن‌ها را مجبور خواهم كرد كه آن‌ها را به بیت‌المال برگردانند؛ بدانید كه هیچ‌گونه امتیازی بین مردم وجود ندارد مگر به تقوا كه پاداش آن در جهان دیگر خواهد بود، بنابراین در تقسیم بیت‌المال همه مسلمین در نظر من یكسان هستند و بنای حكومت من بر پایه «عدالت» است، ستمدیدگان بینوا در نظر من عزیزند و نیرومندان ستمگر ضعیف و زبون.
و در جایی دیگر برنامه انقلابی خود را چنین بیان فرمود: «والله لو وجدته قد تُزَوِّج به النساء و ملك به الاماء...؛ به خدا سوگند اگر بیابم (زمین‌ها و اموالی كه عثمان به ناحق به این و آن بخشیده بود) به مالك اصلی آن (بیت المال) برمی‌گردانم؛ اگر چه كابین زنان قرار داده شده باشد یا به وسیله آن‌ها كنیزانی خریده شده باشد.»[79]
حضرت دستور دادند اموال شخصی عثمان را برای فرزندانش باقی گذارند و بقیه را كه از بیت‌المال بود میان مسلمین تقسیم نمایند كه به هر نفر سه دینار رسید. در این تقسیم حضرت برایه هیچ كس امتیازی قائل نشد؛ به غلام آزاد شده همان قدر داد كه به اشراف عرب داد و همه را با یك چشم نگاه كرد.
آغاز بیعت شکنی
روش عدالت علی(علیه‌السلام) در حكومت و تقسیم اموال، بسیاری را كه در زمان عثمان به امتیازات نابجا خو گرفته بودند خوشایند نیامد، از این رو شروع به نق زدن كردند و سرانجام بیعت شكنی كرده، مردم را علی(علیه‌السلام) تحریك نمودند. از طرف دیگر علی (علیه‌السلام) پس از بیعت تصمیم گرفت در اولین فرصت حكام و فرمانداران نالایقی را كه عثمان منصوب كرده بود عزل كند و به جای آن‌ها افراد شایسته و صالحی را بگمارد. این حكّام مخلوع نیز دل‌ پری از علی(علیه‌السلام) داشتند، لذا با بیعت شكنان هم صدا شدند و فتنه جمل را به راه انداختند.
به طور كلی حضرت در طول مدت كوتاه حكومت خود با سه گروه:‌ناكثین، قاسطین و مارقین درگیر بودند. هر یك از این سه گروه جنگی را بر حضرت تحمیل كردند. حكومت چند ساله حضرت علی(علیه‌السلام) با اینكه خیلی كوتاه بود و همواره در حال جنگ با گروه‌های فوق بود، در عین حال همین مدت كوتاه نمونه بسیار روشن و الگوی بسیار موفقی از حكومت اسلام راستین را به بشریت ارائه داد.
جنگ جمل (فتنه ناكثین)
اولین گروهی كه برای حكومت علی(علیه‌السلام) دردسر ایجاد كرد همان كسانی بودند كه در زمان عثمان از امتیازات ویژه برخوردار بودند و چون علی(علیه‌السلام) آن‌ها را با دیگران برابر در نظر گرفت، دست به پیمان شكنی زدند و با اجتماع در بصره، به همراهی حاكمان معزول فتنه جمل را به راه انداختند و عایشه را نیز فریب داده با خود همراه كردند. سردسته این گروه طلحه وزبیر بودند. طلحه از اولین كسانی (و به نقلی اولین فردی) بود كه با علی (علیه‌السلام) بیعت كرده بود،، لكن با این تصور كه علی(علیه‌السلام) نیز مانند عثمان عمل خواهد كرد و به او امتیاز می‌دهد. اینان وقتی عدالت علی را دیدند، پیمان شكستند و به شورش علیه امام پرداختند. انگیزه این‌ها در واقع اختلافات طبقاتی بود كه طلحه و زبیر و برخی دیگر خواهان آن بودند.
این جنگ در نزدیكی بصره رخ داد و عایشه، همسر پیامبر(صلی الله علیه و آله)، نیز در آن شركت داشت و مردم را علیه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) تحریك می‌كرد. این نبرد سه روز بیشتر طول نكشید و علی(علیه‌السلام) موفق شد دشمن را خیلی زود شكست دهد. زبیر كه گویا قبل از شروع جنگ پشیمان شده بود، از میدان نبرد بیرون رفت و میهمان كسی شد، ولی وقتی خواب بود صاحبخانه او را كشت و سرش را نزد علی (علیه‌السلام)فرستاد. لكن علی (علیه‌السلام) او را سرزنش كرد و فرمود: «او مهمان تو بود، نباید او را می‌كشتی.» طلحه نیز در میدان جنگ كشته شد و بدین طریق جنگ با پیروزی علی (علیه‌السلام) پایان یافت. بعد از خاتمه نبرد، علی(علیه‌السلام) مركز حكومت خود را شهر كوفه قرار داد.
قاسطین
دسته دیگری كه بر ضد حكومت علی به پا خواسته و جنگی را بر آن حضرت تحمیل كردند، معاویه و عمروعاص بودند كه با فریب دادن مردم شام و به بهانه خون خواهی عثمان، از بیعت با علی(علیه‌السلام) خودداری كردند و جنگ صفین را به راه انداختند.
معاویه كیست؟
معاویه از دو فرد پلید و كثیف به وجود آمده بود، لذا خباثت ذاتی را از هر دو به ارث برده بود؛ پدرش ابوسفیان، رئیس مشركان و بت‌پرستان قریش بود. خداوند در قرآن درباره او فرمود: «فقاتلوا ائمة الكفر فانهم لا ایمان لهم»[80] ابوسفیان در اغلب جنگ‌هایی كه بر ضد پیامبر (صلی الله علیه و آله) به راه افتاده بود شركت داشت و فرمانده لشكر بت پرستان بود. در واقع همو بود كه این جنگ‌ها را بر ضد اسلام به راه انداخته بود. ابوسفیان 21 سال با رسول خدا مخالفت و دشمنی كرد و از هیچ آزار و ستمی درباره آن بزرگوار خودداری نكرد و نهایتا در فتح مكه در سال هشتم هجرت از ترس شمشیر اسلام به ظاهر اسلام آورد و هرگز در باطن ایمان نیاورد. ابوسفیان تا آخر عمرش نیز كینه خود را نسبت به بنی هاشم پنهان نمی‌كرد. نویسنده كتاب الامام علی بن ابی طالب نقل می‌كند: پس از آنكه خلافت به عثمان ـ كه از بنی امیه بود ـ رسید ابوسفیان از خانه عثمان بیرون آمد و شادمان از این پیروزی كه نصیب بنی امیه شده بود به سوی قبور شهدای احد حركت كرد. وقتی بر سر مزار حمزه رسید لب به سخن گشود، چه سخنی؟ دهان زشت بی‌دندانش را گشود، لبهای فرو رفته‌ای كه تبسم كینه در چروك‌های آن آشكار بود به حركت آورد، از ته دل نفسی چون افعی زهر آگین بركشید و خطاب به حمزه گفت: ای ابا عماره!... آن چیزی كه برای به دست آوردن آن با شمشیر به هم می‌تاختیم اینك در دست‌های بچه‌های ما افتاده، با آن بازی می‌كنند!... آن گاه لگدی بر قبر حمزه زد و با سینه خشك شده از خونخواهی، سوز كینه‌اش را فرو نشانده و به راه افتاد.[81]
مادر معاویه، هند، دختر عتبة بن ربیعه (مقتول در جنگ بدر به دست علی(علیه‌السلام)) بود. این زن با رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) دشمنی فوق‌العاده‌ای داشت؛ در مكه همواره آن حضرت را آزار می‌رساند. در جنگ احد همراه با چند تن از زنان دیگر، جنگجویان مشركین را به نبرد با مسلمین تحریك می‌كرد و در همین جنگ پس از آن‌كه وحشی (غلام حبشی) به تحریك هند حمزه، عموی پیامبر، را به شهادت رساند، جگر او را بیرون آورد و قطعه‌ای از آن را در دهان خود جوید و از این رو به هند جگرخوار (آكلة الاكباد) معروف شد. هند در زمان جاهلیت به ولگردی و بدكاری شهرت داشت و معاویه هم در چنان موقعی از او متولد گردیده بود. این خاندان از ابتدا با اسلام و اهل بیت(علیهم‌السلام) سر ستیز داشتند و همواره در جبهه مخالف حق بودند شاعری در این زمینه گفته است:
ـ فرزندان عبدالشمس (بنی امیه) آتش جنگی را برای بنی‌هاشم برافروختند كه كودك را پیر می‌كند.
ـ ابوسفیان برای پیامبر و برگزیده خدا، پسر هند (معاویه) برای علی و یزید برای حسین.[82]
آری! معاویه از چنین پدر و مادری به وجود آمده بود. معاویه نیز مانند پدرش در جنگ‌هایی كه در صدر اسلام علیه مسلمین برپا می‌شد شركت می‌كرد و پس از آن كه به ظاهر نیز اسلام آورد، در باطن همواره در محو اسلام كوشش می‌كرد. علی(علیه‌السلام) در نامه‌ای كه برای معاویه (در پاسخ تهدید معاویه به جنگ) نوشته بود به اسلام آوردن ظاهری معاویه و پدرش اشاره كرده و می‌فرماید: « فانا ابوحسن قاتل جدك و خالك و اخیك شِدْخاً یوْمَ البَدر، و ذلك السیف معی، و بذلك القلب القی عدوّی، ما استبدلتُ دیناً، وَ لا استحدَثتُ نَبیا، وَ اِنّی لعلّی المِنهاجِ الَّذی تركتموه، طائعین و دخلتم فیه مُكرَهین؛ منم ابوالحسن، كشنده جدت (عتبة، پدر هند) و دایی‌ات (ولید بن عتبه) و برادرت (حنظلة بن ابی سفیان) كه آن‌ها را در جنگ بدر تباه ساختم و اكنون همان شمشیر در دست من است و من با همان دل و جرأت، دشمنم را ملاقات می‌كنم. من دین دیگری اختیار نكرده و پیغمبر تازه ای نگرفته‌ام. من در راهی هستم (اسلام) كه شما به اختیار و رغبت آن را ترك نمودید و از روی اجبار و اكراه به آن داخل شدید.»[83]
عمروعاص، شیطان سیاست
این شیطان مكار و یگانه حلیه‌گر عرب نیز از نظر حسب و نسب مانند رفیقش معاویه بود. بنابه نوشته زمخشری و ابن جوزی، مادر عمروعاص، نابغه، ابتدا كنیز بود و چون به فسق و فجور شهرت داشت مولایش او را رها كرد. نابغه از این آزادی سوء استفاده كرد و با این و آن رابطه برقرار كرد، در چنین موقعی عمرو را به دنیا آورد. پنج نفر مدعی پدری عمرو بودند: ابولهب، امیة بن خلف، ابوسفیان، عاص و هشام بن مغیره هر یك ادعای پدری عمرو را داشتند. و بالاخره بنا بر سنت مرسوم در جاهلیت، تعیین پدر را به خود «نابغه» واگذار كردند. نابغه، عاص را كه ثروتمند‌تر از دیگران بود، انتخاب كرد، در صورتی كه شباهت عمرو به ابوسفیان بیشتر بود. حسان بن ثابت، شاعر معروف صدر اسلام در شعری خطاب به عمرو گفته بود:
ابوك ابوسفیان لاشك قد بدت لنا فیك منه بینات الدلایل
پدرت ابوسفیان است و از شكل و قیافه‌ات به روشنی معلوم است كه پسر او هستی.[84]
عمروعاص همیشه در جبهه مخالفان رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) بود و همو بود كه برای برگرداندن مهاجرانی كه به حبشه رفته بودند، از جانب قریش به حبشه رفت.
این دو فرد پلید (معاویه و عمروعاص) كه در تظاهر و فریب و دروغ و نیرنگ نظیر نداشتند دل به دنیا بسته و به كمك هم تصمیم گرفتند در برابر علی(علیه‌السلام) یگانه مرد حق و فضیلت بایستند.
جنگ صفین
نتیجه توافق شوم معاویه و عمروعاص تحمیل جنگی دیگر بر حكومت علی(علیه‌السلام) شد كه دوازده ماه (و به نقلی هیجده ماه) طول كشید. معاویه سپاهی از مردم شام تشكیل داد و به طرف كوفه حركت كرد و در منطقه «صفین» اردو زد. چون زودتر به صفین رسیده بود، آب را بر سپاهیان علی(علیه‌السلام) بست، ولی هنگامی كه علی(علیه‌السلام) معاویه را عقب راند به اصحاب خود فرمود از آب جلوگیری نكنند و اجازه دهند شامیان نیز از آب استفاده كنند.
در طول این نبرد طولانی حوادث زیادی رخ داده است. قبل از شروع جنگ و در طول آن حضرت امیر (علیه‌السلام) نامه‌های زیادی برای معاویه فرستاد و او را از جنگ برحذر داشت. لكن معاویه از پذیرفتن حق سرباز می زد.
در روز‌های آخر جنگ كه شكست معاویه و شامیان قطعی به نظر می‌رسید، عمروعاص حیله‌ای ساخت و بدان طریق خود و معاویه را از مهلكه نجات داد. او به شامیان گفت قرآن‌ها را سر نیزه‌های خود قرار دهند و كوفیان را به حكمیت قرآن فراخوانند.
این حیله كارساز شد و در سپاه كوفیان اختلاف ایجاد كرد و علی(علیه‌السلام) مجبور شد حكمیت را بپذیرد. علی، ابن عباس یا مالك اشتر را به عنوان نماینده خود و كوفیان معین فرمود؛ ولی كوفیان نپذیرفتند و بر ابوموسی اشعری – كه مردی كودن و عوام بود و با حیله‌گری عمروعاص قدرت مبارزه نداشت – اصرار كردند. ابوموسی همانطور كه حضرت علی (علیه‌السلام) نیز پیش‌بینی می‌كرد فریب عمروعاص را خورد و حقه او را اجرا كرد.
مارقین
پس از این‌كه كوفیان حقیقت ماجرای حكمیت را فهمیدند و متوجه شدند این كار همانطور كه علی(علیه‌السلام) فرموده بود، حیله‌ای بیش نبوده است، عده‌ای از آنان گفتند حكمیت اشتباه بود و علی نباید آن را می‌پذیرفت! و با مطرح كردن شعار «لا حكم الا لله» عمل علی(علیه‌السلام) را خلاف دانستند. این گروه كه «خوارج» نامیده شدند، افرادی به ظاهر عابد و زاهد بودند ولی شعور و درك حقایق را نداشتند و به قول علی(علیه‌السلام) حق را در ظلمات باطل می‌جستند. علی ابن عباس را نزد آن‌ها فرستاد تا آنان را متوجه خطا و اشتباهشان سازد، ولی‌ آنان از رأی خود منصرف نشدند. حضرت خود به سوی آنان رفت و آن‌ها را نصیحت كرد ولی گفتند: ما و تو هر دو كافر شده بودیم (به واسطه پذیرفتن حكمیت) ما توبه كردیم و تو به همان حال باقی مانده‌ای؛ تو هم باید توبه كنی!
این عده در منطقه نهروان اجتماع كرده، موجب ناامنی شده بودند. پس از نصیحت‌ها و نامه‌های بسیار زیاد حضرت علی (علیه‌السلام) اكثریت (تقریبا دو سوم) آن‌ها آگاه شدند و از روش خود دست برداشتند، لكن یك سوم باقی مانده بر اعمال خود اصرار ورزیدند و بدین طریق جنگ نهروان در گرفت. طولی نكشید كه از آن گروه جز نه نفر همگی به قتل رسیدند. از جمله این نه نفر كه سالم مانده و از صحنه نبرد فرار كردند، عبدالرحمن بن ملجم مرادی بود.
شهادت حضرت علی(علیه‌السلام)
فراریان خوارج در مكه گرد آمده و اوضاع مسلمین را بررسی می‌كردند، سه تن از آنان به نام‌های عبدالرحمن بن ملجم و برك بن عبدالله و عمرو بن بكر در ضمن گفتگو به این نتیجه رسیدند كه تمام خون ریزی‌ها و گرفتاری‌ مسلمین به واسطه سه نفر است: معاویه، عمروعاص و عالی(علیه‌السلام). اگر این سه نفر از میان برداشته شوند، مسلمان‌ها آسوده می‌شوند. آن‌ها با خود پیمان بستند كه هر كدام یكی از این سه نفر را به قتل برساند؛ عبدالرحمن كشتن علی را به عهده گرفت؛ عمرو بن بكر كشتن عمروعاص و برك بن عبدالله نیز قتل معاویه را به گردن گرفت. هر یك شمشیر خود را با سم مهلكی زهرآلود نمودند تا ضربتشان مؤثر واقع شود. نقشه آن‌ها این بود كه در شب نوزدهم ماه مبارك رمضان مقصود خود را عملی سازند. عبدالرحمان بن ملجم در اواخر ماه شعبان وارد كوفه شد و در منزل «قُطام» زنی كه پدر و برادرش در جنگ نهروان كشته شده بودند و از این رو كینه شدیدی نسبت به امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) داشت، منزل كرد. قطام نیز ابن ملجم را در كشتن علی تشویق كرد.
علی (علیه‌السلام) خود بارها از شهادت خود خبر داده بود و در همان سالی كه به شهادت رسید به اصحاب خود فرموده بود: امسال شما به حج خواهید رفت و من در میان شما نخواهم بود. و روزی دیگر دست به محاسن شریفش كشید و فرمود به زودی شقی‌ترین مردم این محاسن را با خون سرم رنگین خواهد كرد.
در ماه رمضان سال چهلم هجری حضرت هر شبی را در منزل یكی از فرزندانش به سر می‌برد. شبی نزد حسن(علیه‌السلام) بود و شبی نزد حسین(علیه‌السلام) و شبی در خانه زینب و شبی در خانه ام كلثوم افطار می‌فرمود و بیش از سه لقمه تناول نمی‌كرد. وقتی علت را می‌پرسیدند می‌فرمود امر خدا نزدیك است؛ نمی‌خواهم در حالی كه شكمم پر است خدا را ملاقات كنم. [85]
در شب نوزدهم در منزل ام كلثوم بود. طبق عادت هر شب سه لقمه غذا خورد و به عبادت و نماز مشغول شد. آن شب از سر شب تا طلوع فجر در انقلاب بود، مرتبا كلمه استرجاع (انا لله و انا الیه راجعون) را بر زبان جاری می‌فرمود. ام كلثوم چون علی (علیه‌السلام) را در آن حال دید، علت را از او پرسید. حضرت فرمود: دخترم من تمام عمرم را در نبردها و صحنه‌های كارزار گذرانیده‌ام و با پهلوانان و شجاعان نامی عرب مبارزه كرده‌ام، چه بسیار یك تنه بر صفوف دشمن‌ حمله‌ها برده و قهرمانان رزمجوی عرب را به خاك و خون افكنده‌ام؛ ترسی از چنین اتفاقات ندارم، ولی امشب احساس می‌كنم كه لقای حق فرا رسیده است.
طلوع فجر نزدیك شد و حضرت عازم مسجد شد. در این هنگام چند مرغابی كه هر شب در این موقع در آشیانه خود می‌خفتند، سر راه امام آمدند و شروع به سر و صدا كردند و گویا می‌خواستند از رفتن امام جلوگیری كنند! حضرت فرمود: این مرغابی‌ها آواز می‌دهند و پشت سر این آوازها نوحه و ناله‌ها بلند خواهد شد. بامدادان قضای حق تعالی ظاهر خواهد گردید. ام كلثوم عرض كرد: پدر، چرا فال بد می‌زنی؟ حضرت فرمود: هیچ یك از ما اهل بیت فال بد نزده و فال بد در ایشان اثر نكند و لكن سخن حقی بود كه بر زبانم جاری شد. سپس حضرت سفارش مرغابی‌ها را به ام كلثوم كرد.
چون به در خانه رسید، قلاب در به شالی كه حضرت به كمر بسته بود گیر كرد و شال باز شد و به زمین افتاد. حضرت كمر را محكم بست و اشعاری خواند كه مضمون بعضی از آن‌ها چنین است: «بربند میان خود را برای مرگ! به درستی كه مرگ ملاقات كننده است تو را و جزع مكن از مرگ وقتی كه بر تو نازل شود، به دنیا مغرور مشو، هر چند موافقت نماید، چنانچه دهر ترا خندان گردانیده است، باز تو را گریان خواهد كرد. سپس فرمود: خداوندا مرگ و لقای خود را بر من مبارك گردان.»
ام كلثوم چون این سخنان را شنید به آه و زاری پرداخت و عرض كرد: پدر، چه شده است كه امشب خبر مرگ خود را به ما می‌گویی؟ حضرت فرمود: این‌ها علائم مرگ من است كه از پی یكدیگر آشكار می‌شود. سپس در را گشود و به طرف مسجد رفت.
ام كلثوم آن‌چه مشاهده كرده بود برای برادرش، حسن نقل كرد. امام حسن(علیه‌السلام) خود را به پدر رساند و از او خواست كه آن شب به مسجد نرود و كس دیگری به جای او نماز بخواند. حضرت فرمود: حبیب من، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به من خبر داده است كه در دهه آخر ماه مبارك رمضان با ضربت ابن ملجم مرادی شهید خواهم شد. امام حسن (علیه‌السلام) عرض كرد اگر می‌دانی او قاتل توست، پس او را به قتل برسانید. حضرت فرمود: قصاص پیش از جنایت كنم؟! سپس به امام حسن (علیه‌السلام) فرمود به خانه برگردد.
حضرت وارد مسجد شدند؛ چند ركعت نافله خواندند، سپس بر بام مسجد رفت و برای آخرین بار با صدای دلنشین خود اذان گفت و آن‌گاه برگشت و كسانی كه در مسجد خوابیده‌ بودند، بیدار كرد ـ حتی به نقلی ابن ملجم در مسجد بود ـ حضرت به او فرمود: قصدی در خاطر داری كه نزدیك است آسمان‌ها از هم بپاشد و كوه‌ها متلاشی گردد. می‌دانم در زیر جامه چه داری ـ سپس حضرت وارد محراب شد و به خواندن نافله مشغول شد. ابن ملجم در پشت ستونی مخفی شد و چون حضرت سر از سجده برداشت ضربتی بر سر مبارك آن حضرت زد. ضربت دقیقا به جایی از سر حضرت اصابت كرد كه در جنگ احزاب شكافته شده بود.[86]
حضرت علی(علیه‌السلام) فرمود: بسم الله و بالله و علی ملة رسول الله «فزت و رب الكعبه؛ به پروردگار كعبه سوگند، رستگار شدم.»
سپس در حالی كه از خاك محراب بر زخم خویش می‌ریخت، این آیه را تلاوت فرمود: «مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِیهَا نُعِیدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى؛ شما را از خاك آفریدیم و به خاك برمی‌گردانیم و بار دیگر شما را از خاك خارج می‌كنیم.»[87]
در این هنگام زمین بلرزید و دریاها به موج آمد و آسمان‌ها بر خود لرزید و باد سیاه تندی وزید و خروش ملائكه بلند شد و جبرئیل میان زمین و آسمان ندا داد: «تهدمت والله اركان الهدی و انطمست اعلام التقی و انفصمت العروة الوثقی قتل ابن عم المصطفی قتل علی المرتضی قتله اشق الاشقیاء؛ به خدا سوگند اركان هدایت درهم شكست و نشانه‌های تقوا محو گردید و دستاویز محكمی كه میان خالق و مخلوق بود گسیخته شد، پسر عموی مصطفی كشته شد، علی مرتضی به شهادت رسید، شقی‌ترین اشقیاء او را شهید كرد.»
حسنین(علهیماالسلام) به مسجد آمدند و چون پدر را در آن حال دیدند به گریه و زاری پرداختند. امام حسن(علیه‌السلام) نماز را خواند و سر پدر را به دامن گرفت و گفت: ای پدر، پشت ما را شكستی، چگونه تو را در این حال ببینیم؟ حضرت علی(علیه‌السلام) دیده مبارك را گشود و فرمود: ای فرزند گرامی، بعد از امروز بر پدر تو غم و دردی نیست، اینك جد تو، محمد مصطفی، و جده‌ات خدیجه كبری و فاطمه زهرا و حوریان جنة المأوی به استقبال پدر تو آمده‌اند و انتظار او را می‌كشند، پس شاد باش و از گریه خودداری كن.
حسنین به كمك مردم، علی(علیه‌السلام) را در گلیمی گذاشته، به خانه بردند و پزشكی برای حضرت آوردند. طبیب به معایه زخم حضرت پرداخت، ولی با كمال تأسف اظهار نمود كه این زخم قابل درمان نیست.
از طرفی عده‌ای به دنبال ابن ملجم دویده او را دستگیر كردند، چون او را نزد علی(علیه‌السلام) آوردند، حضرت به آن ملعون فرمود: ای بدبخت به امر عظیمی اقدام كردی، آیا امام بدی برای تو بودم كه مرا چنین جزا دادی؟ آیا نسبت به تو مهربان نبودم؟ آیا به تو احسان نكردم با اینكه می‌دانستم تو مرا خواهی كشت؟ من می‌خواستم حجت خدای تعالی بر تو تمام شود و شاید از گمراهی نجات یابی. ابن ملجم گریست و عرض كرد یا امیرالمؤمنین، آیا می‌توانی نجات دهی كسی را كه در جهنم است؟
سپس حضرت به فرزندان خود درباره او سفارش كرد و فرمود: آب و غذای او را مرتب بدهید و با وی با مدارا رفتار كنید، اگر شفا یابم خود می‌دانم با او چه كنم، من سزاوارترم به آنكه به او عفو كنم، زیرا ما اهل بیت كریم و غفور و رحیم هستیم. و اگر از دنیا رفتم او را با یك ضربت قصاص كنید و هرگز جسد او را مثله نكنید (بدن او را قطعه قطعه نكنید) و جسد او را نسوزانید، همانا رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: «زنهار كه بدنی را مثله كنید اگر چه سگ درنده باشد.»
فرزندان امام در كنار بستر امام جمع شده گریه و زاری می‌كردند و صدای مردم نیز در بیرون خانه به زاری و فغان بلند بود. حضرت فرزندش حسن را نزدیك طلبید و او را از گریه منع كرد و دست مباركش را بر قلب امام حسن(علیه‌السلام) گذاشت و فرمود: ای فرزند، خداوند دل تو را به صبر تسكین دهد و اجر تو و برادرانت را عظیم گرداند و آب دیده تو را ساكن گرداند همانا حق تعالی به قدر مصیبت شما به شما اجر دهد.
علی(علیه‌السلام) اندكی از هوش رفت، وقتی به هوش آمد، امام حسن(علیه‌السلام) كاسه شیری برای او آورد، حضرت اندكی تناول كرد و فرمود بقیه را به اسیر (ابن ملجم) بدهند و مجددا راجع به او سفارش فرمود.
وصیت‌های حضرت علی(علیه‌السلام) به فرزندانش
در فاصله‌ای كه حضرت مضروب شدند تا به شهادت رسیدند، وصایای بسیار با ارزشی به فرزندان خود و دیگران فرمودند كه در اینجا به برخی از آن‌ها اشاره می‌كنیم.
در وصیتی خطاب به حسنین(علیهماالسلام) چنین فرمود: «اوصیكما بتقوی الله و الا تبغیا الدنیا و ان بغتكما و لا تأسفا علی شیء منها زُوِی عَنكُما، و قُولا بِالحَق، وَاعْمَلا لِلاَجر، وَ كونا لِظالِمِ خَصما، وَ لِلمَظلوم عَونا؛ شما را سفارش می‌كنم به ترسیدن از خدا و اینكه دنیا را مخواهید هر چند دنیا پی شما باشد، و افسوس مخورید بر چیزی از آن كه به دستتان نیاید و حق را بگویید و برای پاداش (آخرت) كار كنید و ستمكار را دشمن باشید و ستمدیده را یار.»[88]
در ادامه فرمود:‌شما و همه فرزندانم و كسانم و هر كه وصیت من بدو رسد، سفارش می‌كنم: به ترس از خدا و تنظیم امور و آشتی با یكدیگر؛ من از جد شما ، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شنیدم كه فرمود: «آشتی دادن میان مردمان بهتر است از نماز و روزه سالیان» خدا را! خدا را! درباره یتیمان، برای دهان آن‌ها نوبت قرار مدهید گاه گرسنه و گاه سیر نگاه ندارید، مبادا در اثر بی‌توجهی شما ضایع گردند. خدا را !‌خدا را! همسایگان را بپائید (حقوق آن‌ها را رعایت كنید) كه سفارش پیامبر شماست، پیوسته درباره آنان سفارش می‌فرمود تا جایی كه گمان بردیم برای آنان ارثی معین خواهد نمود. خدا را! خدا را! درباره قرآن، مبادا دیگران بر شما پیشی بگیرند و در عمل به احكام آن. خدا را!‌خدا را! درباره نماز، كه ستون دین شما است. خدا را! خدا را! در حق خانه پروردگارتان (كعبه) تا زنده هستید آن را خالی مگذارید كه اگر حرمت آن را نگاه ندارید به عذاب خدا گرفتار شوید. خدا را! خدا را! درباره جهاد با مال و جان و زبان. بر شما باد به یكدیگر پیوستن و به هم بخشیدن. مبادا از هم روی بگردانید، پیوند هم را بگسلانید. امر به معروف و نهی از منكر را وامگذارید كه بدترین شما حكمرانی شما را در دست گیرند، آنگاه دعا كنید از شما نپذیرند.
ای فرزندان عبدالمطلب، مبادا به بهانه اینكه امیرالمؤمنین كشته شده در خون‌های مردم فرو روید؛ بدانید جز قاتل من نباید كسی به خون من كشته شود. بنگرید اگر من از این ضربت به شهادت رسیدم، او را تنها یك ضربت بزنید و دست و پا و دیگر اعضا او را نبرید كه من از رسول خدا شنیدم كه می‌فرمود: «بپرهیزید از بریدن اندام مرده، هر چند سگ آزار كننده باشد.»[89]
و در وصیتی دیگر اندكی پیش از شهادتش چنین فرمود: «وصیتی لكم ان لا تشركوا بالله شیئاً، وَ مُحَمَّد فَلا تُضِیعُوا سُنّتُه، اقیموا هذین العَمودَین، و خلاكُم ذمٌّ...؛ سفارش من به شما این است كه : چیزی را همتای خدا مدارید و محمد و سنت او را ضایع مگردانید. این دو ستون را بر پا كنید، از هر نكوهش به كنارید. من دیروز همراه و همنشین شما بودم و امروز مایه عبرت شمایم و فردا از شما جدایم. اگر ماندم در خون خود مرا اختیار است، و اگرم مردم، مرا وعده‌گاه دیدار است. اگر ببخشم، بخشش موجب نزدیكی من است به خدای باری (و اگر شما ببخشید) برای شما نیكوكاری است. پس ببخشید! «آیا دوست ندارید كه خدا شما را بیامرزد» به خدا كه با مردن چیزی به سر وقت من نیاید كه آن را نپسندم و نه چیزی پدید گردد كه آن را نشناسم، بلكه چون جوینده آب به شب هنگام بودم كه ناگهان به آب رسیدم، یا خواهانی كه آنچه را خواهان است بیابد «و آنچه نزد خداست، نیكوكاران را بهتر است».[90]
و در آخرین لحظات به فرزندانش فرمود: زود باشد كه فتنه‌ها از هر طرف به شما رو آورد و منافقان كینه‌های دیرینه خود را از شما طلب نمایند و از شما انتقام بكشند، پس بر شما باد به صبر كه عاقبت صبر نیكویی است. سپس خطاب به حسنین(علیهماالسلام) فرمود: بعد از من به خصوص بر شما فتنه‌های بسیار روی خواهد آورد، صبر كنید تا خدا میان شما و دشمنانتان حكم كند كه او بهترین حكم كنندگان است.
آنگاه به حسین(علیه‌السلام) فرمود: تو را این امت شهید می‌كنند، بر تو باد تقوا و صبر در بلا.
امام اندكی از هوش رفتند و پس از مدتی به هوش آمدند، فرمود: اینك رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و عمویم، حمزه و برادرم جعفر را در خواب دیدم، گفتند بشتاب، ما مشتاق و منتظر توایم. در این هنگام به حسن(علیه‌السلام) فرمود: امشب آخرین شب عمر من است چون درگذشتم مرا با دست خود غسل بده و كفن بپوشان و بر جنازه من نماز بخوان و در تاریكی شب مرا به خاك بسپار. سپس فرمود: از محمد (حنفیه) هم مواظب كنید، او نیز برادر و پسر پدر شماست،من او را دوست دارم. حضرت مجددا از هوش رفت و پس از لحظه‌ای تكانی خورد و به امام حسین(علیه‌السلام) فرمود: پسرم، زندگی تو هم ماجرایی خواهد داشت، شكیبا باش كه «ان الله یحب الصابرین».
و سرانجام در واپسین لحظات فرمود: همه را به خدا می‌سپارم، خدا همه را به راه حق هدایت و از شر دشمنان حفظ نماید، خدا جانشین من است در میان شما و خدا كافی است. آنگاه فرمود: سلام بر شما ای فرشتگان الهی و این آیه را تلاوت كرد: «لمثل هذا فلیعمل العاملون ان الله مع الذین اتقوا و الذین هم یحْسَنُون؛ برای مثل این مقام و منزلت باید عمل كنند عمل كنندگان، همانا خدا با پرهیزكاران و نیكوكاران است.»
در این هنگام عرق از پیشانی مباركش جاری شد و چشم‌ها را بر هم گذاشت و دست و پای خود را به طرف قبله دراز كرد و آخرین كلمات را چنین ادا نمود: «اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریك له و اشهد ان محمد عبده و رسوله».[91]
این جملات را گفت و به ملكوت اعلا پر كشید و قدم در جنة المأوی گذاشت. بدین ترتیب دوران زندگی مردی كه در تمام عمر خود جز حق و حقیقت هدفی نداشت به پایان رسید.[92]
در این هنگام صدای شیون و گریه از خانه آن حضرت بلند شد و مردم كوفه فهمیدند چه مصیبتی بر آنان وارد گردیده است. امام حسن(علیه‌السلام) همراه برادرش حسین و چند تن دیگر به تجهیز بدن مباركش پرداختند. از محمد بن حنفیه روایت شد كه حسین آب می‌ریخت و امام حسن بدن او را غسل می‌داد. هر طرف جسد مطهرش را كه می شستند بدن خودش می‌گردید (گویا ملائكه الهی همكاری می‌كردند) و طرف دیگرش آماده می‌شد؛ بویی دلپذیر از مشك و عنبر از بدن علی به مشام می‌رسید. آنگاه كه جسدش را غسل دادند، از كافوری كه جبرئیل برای پیامبر از بهشت هدیه آورده بود و رسول خدا قسمتی از آن را به علی داده بود، او را حنوط كرده و كفن نمودند.
بنابه وصیت خود امام، شبانه جنازه آن حضرت را در تابوت گذاشتند و فرزندان آن حضرت دنبال تابوت را بلند كردند، جلوی آن خود بلند شد (میكائیل و جبرائیل جلوی آن را حمل می‌كردند) و آن را به سوی نجف بردند. حسین گریه می‌كرد و می‌گفت: لا حول و لا قوة الا بالله ای پدر پشت ما را شكستی، گریه را به خاطر تو آموخته‌ام. چون جنازه به محل قبر آن حضرت رسید، قسمت جلوی تابوب فرود آمد خاك را كنار زدند، قبری آماده نمایان شد. امام را در آن دفن كردند. قبر حضرت علی تا زمان امام صادق(علیه‌السلام) مخفی بود.
فضائل علی(علیه‌السلام)
فضائل امیرمؤمنان(علیه‌السلام) بیش از آن است كه بتوانیم شمارش كنیم، چه رسد به این كه شرح دهیم. احمد حنبل، پیشوای حنابله (یكی از مذاهب چهارگانه اهل سنت) می‌گوید: «ما لاحد من الصحابه من الفضایل بالاسانید الصحاح مثل ما لعلی رضی الله عنه؛ برای هیچ كدام از صحابه به اندازه علی(علیه‌السلام) با اسناد و طرق صحیح از پیامبر(صلی الله علیه و آله) فضیلت نقل نشده است».[93]
و در مجلسی كه سخن از مقایسه بین علی و دیگر خلفا به میان آمده بود، احمد بن حنبل گفت: ان ابی طالب لا یقاس به احد؛ هیچ كسی شایستگی مقایسه با فرزند ابوطالب را ندارد.[94]
محمد بن منصور طوسی می‌گوید: نزد احمد بن حنبل بودیم، شخصی از او پرسید درباره این حدیث كه روایت شده كه علی(علیه‌السلام) گفته است: «انا قسیم النار؛ من تقسیم كننده بهشت و دوزخم» چه می‌گویی؟ احمد: گفت چرا انكار می‌كنید؟ مگر ما روایت نكرده‌ایم كه پیامبر(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه‌السلام) گفت: «لا یحبك الا مؤمن و لا یبغضك الا منافق؛ تو را جز مؤمن دوست ندارد و جز منافق با تو دشمنی نورزد.» گفتیم: آری. گفت: مؤمن جایگاهش كجاست؟ گفتیم: بهشت. گفت: منافق چطور؟ گفتیم: دوزخ. گفت: فعلی قسیم النار؛ پس علی تقسیم كننده (بهشت) و جهنم است.[95]
خلیفه دوم هنگامی كه امیرمؤمنان گره از مشكلات علمی و اجتماعی خلیفه می‌گشود بی‌اختیار می‌گفت: عقمت النساء ان یلدن مثل علی بن ابی طالب؛ زنان، دیگر شخصیتی مانند علی نزایند.[96]
و نویسنده سنی مذهب مصری در كتابش «امام جعفر صادق(علیه‌السلام)» چنین می‌نویسد: علی در بسیاری از امور بی‌نظیر بود. پیامبر وی را تحت تربیت خود قرار داد و او را برادر خود خواند و برای انجام كارها وی را مهیا ساخت و او از عهده آن‌ها به خوبی برآمد و تبلیغ آیات قرآن را بدو سپرد. همه این‌ها ویژگی‌هایی بود كه در آن‌ها كسی به پایه علی(علیه‌السلام) نمی‌رسید.[97]
و دشمن سرسختش معاویه در پاسخ به نامه محمد بن ابی‌بكر – كه در آن فضایل علی(علیه‌ السلام) را به معاویه یادآور شده بود و او را به پذیرفتن حق دعوت كرده بود ـ چنین نوشت: در نامه‌ات از فضل پسر ابی طالب [علی] و پیشینه بسیار او، خویشی و نزدیكی‌اش با رسول خدا و برابری و همراهیش با او در همه موقعیت‌های سهمناك و ترس انگیز سخن رانده بودی. احتجاج تو بر من و عیب جویی ات از من بر اساس فضل دیگری استوار است، نه بر پایه فضل خودت. خدا را سپاس می‌گذارم كه این برتری را از تو گردانید و در وجود دیگری گذاشت. در همان روزهایی كه پدرت [ابوبكر] در میان ما بود به فضل پسر ابوطالب و حق حتمی او و شایسته قدردانیش بر خود معرفت داشتیم... هنگامی كه خدا رسولش را به سوی خود برد پدرت و فاروق (عمر) نخستین كسانی بودند كه حقش را چون پوست از تنش كندند و با زمامداری او مخالفت كردند.[98]
همین نویسنده سنی مذهب در ادامه می‌نویسد: «علی بن ابی طالب مظهری است یگانه از مظاهر تكامل انسانی و نمونه‌ای است برتر از نمونه‌های فوق بشری و مثالی است والا برای به اوج رسیدن استعداد نهفته در جان آدمی، عوامل و اسباب فراوانی از قبیل سرشت یا فطرت و وراثت و محیط و تربیت دست به دست یكدیگر داده، آن شخصیت عظیم را در وجود او فراهم ساختند. طبیعت شایان او با تربیت والا مرتبه نبوی و وراثت ریشه‌دار در محیط بلند جایگاه خانوادگی به هم آمیخت و از آمیزه آن‌ها همه، به چنان قله آسمانی‌سایی از حقیقت منتهی شده‌ است كه تخیل از دسترسی بدان ناتوان و تصور از دریافتش بسی كوتاه است.
كوتاه سخن، انسانی است چند بعدی كه وجودش فراگیرنده شخصیتی است دانشمند و حكیم و نابغه‌ای آزاد فكر، متفكری شجاع، قانون دانی مدبر، سخنوری توانا، استقبال كننده از حوادث سهمگین و مجاهدی دلاور و بی‌پروا. خصوصیت‌های فوق خصویت‌های امتی از قهرمانان است كه در یك قهرمان از امت گرده آمده است.»[99]
و سرانجام نویسنده غیر مسلمانی كه شیفته علی(علیه‌السلام) شده می‌نویسد: «الامام علی بن ابیطالب عظیم العظماء نسخة منفردة لم یراها الشرق و لا الغرب صورة طبق لاصل، لا قدیما و لا حدیثا؛ امام و پیشوای انسان‌ها، علی بن ابی طالب‌، بزرگ بزرگان و یگانه نسخه ای است كه با اصل خود (پیامبر عالیقدر اسلام) مطابق است و هرگز شرق و غرب، نسخه‌ای مطابق او در گذشته و حال ندیده است.»[100]
شجاعت علی(علیه‌السلام)
در قسمت‌های گذشته گوشه‌هایی از برخوردهای قهرمانانه حضرت علی(علیه‌السلام) را در بدر، احد، احزاب و دیگر جنگ‌ها و غزوه‌هایی كه میان مسلمانان و مشركان جریان داشت ذكر كردیم. قهرمانان و پهلوانان افتخار می‌كردند كه در نبردها، هر چند برای لحظاتی رویاروی او قرار گیرند و اگر در میدان نبرد از برابر او می‌گریختند چندان زشت نمی‌دانستند و كشته شدن به دست او را ننگ نمی‌دانستند و حتی در برخی موارد مایه تسلی خاطر بازماندگانشان بود. خواهر عمرو بن عبدود در مرثیه برادرش گفت: اگر قاتل عمرو غیر از علی كس دیگری بود تا ابد برای او می‌گریستم، ولی اكنون ای برادر! بر تو نمی‌گریم چرا كه به دست بزرگترین قهرمانان كشته شدی![101]
ابن ابی الحدید می‌گوید:‌ شجاعت علی(علیه‌السلام) موجب شد كه مردم نام آنان (شجاعانی) را كه پیش از وی بودند به فراموشی سپردند و نام آن‌ها كه پس از وی آیند را نیز به خاطر نسپارند. در جنگ‌ها آنچنان شگفتی‌ها داشت كه تا روز قیامت زبانزد همگان است. قهرمانی بود كه واژه فرار در قاموس او نبود و از هیچ سپاهی لرزه بر اندامش نیفتاد و با هیچ كس به مبارزه بر نخاست مگر اینكه بر او چیره شد. ضربه‌اش چنان بود كه نیاز به ضربه بعدی نداشت و ضربه‌هایش همه كارساز بودند. وقتی معاویه را به مبارزه طلبید تا مردم (دیگر لشكریان) نفس راحتی كشند عمر بن العاص به معاویه گفت: پیشنهاد منصفانه‌ای به تو داده است. معاویه گفت: تو جز امروز، هرگز فریبم نداده بودی. آیا مرا به مبارزه با ابوالحسن دعوت می‌كنی؟ حال آنكه می‌دانی كه قهرمان و شجاع كوبنده‌ای است! به گمانم نقشه امارت شام را پس از من در سر می‌پرورانی؟
ابن ابی‌الحدید در ادامه می‌نویسد: روزی معاویه وقتی از خواب برخاست متوجه شد كه عبدالله بن زبیر زیر پای او نشسته است. عبدالله به شوخی به او گفت: ای امیرالمؤمنین! اگر می‌خواستم می‌توانستم [وقتی تو خواب بودی] از همین جا بر تو یورش آورم. معاویه به او گفت حالا دیگر برای ما شجاع شده‌ای؟ عبدالله پاسخ داد: چرا كه نباشم؛ من در نبرد منتظر بودم! كه به مصاف علی بن ابی طالب بروم. معاویه در پاسخ او گفت: در این صورت او تو و پدرت را با دست چپش به قتل می‌رساند و دست راستش همچنان آزاد بود و در پی دیگری می‌گشت تا او را بكشد! و در نهایت می‌گوید هر شجاعی در شرق و غرب عالم به او منتهی می شود، هر پهلوانی نام او را وسیله قدرت خویش قرار می‌دهد.[102]
نویسنده كتاب «الامام علی بن ابیطالب(علیه‌السلام)» درباره نبرد علی(علیه‌السلام) در بدر چنین می‌نویسد: علی(علیه‌السلام) آن داس مرگ بود كه خود را پی در پی بر سرهای قریشیان آن دشمنان خدا می‌رساند، همی می‌دروید و همی می‌چید... شمشیرش سرها را چون میوه‌های رسیده می‌ریخت و پیش پایش چون كلوخ سرانباشته می‌شد. این همان جوان است كه در اوان طفولیت به سوی دین پیشی گرفت، اینك در بامداد جوانی به شكافتن سر و دریدن پیكر پیشی می‌گیرد.[103]
با همه شجاعت وقتی بر دشمنش پیروز می‌شد او را می‌بخشید، چنانچه وقتی بر عبدالله بن زبیر و مروان بن حكم و سعید بن عاص در بصره چیره شد آنان را بخشید و به آنان نیكی كرد. و وقتی بر عمروعاص كه خطرش از معاویه كمتر نبود در صفین دست یافت او را به حال خود گذاشت، با اینكه می‌دانست او به توطئه چینی‌هایش ادامه خواهد داد. جوانمردی‌های علی(علیه‌السلام) بیش از آن است كه در این سطور بگنجد، صفحات تاریخ پر است از جوانمردی و بخشش‌های او كه به دشمنان داشته است.
زهد حضرت علی(علیه‌السلام)
زهد علی(علیه‌السلام) نیز جلوه‌ای از شجاعت او بود، چرا كه اینجا نیز علی (علیه‌السلام) بر سرسخت‌ترین دشمنان یعنی هواهای نفسانی و غرایزی كه همواره آدمی را برای دستیابی به لذت‌های دنیایی و كام گرفتن از آن‌ها وسوسه می‌كند، پیروز شد. تاریخ كسی را چون علی بن ابی طالب(علیه‌السلام) سراغ ندارد كه این گونه از ثروت و قدرت و موقعیت‌های مادی برخوردار باشد و در توان داشته باشد ولی همواره داوطلبانه آن‌ها را از خود دریغ دارد. آیا بشریت حاكمی را سراغ دارد كه خوردن نان خشك و سیر شدن از آن را بر خود حرام نماید، زیرا در اطراف شهرهای دور شاید كسانی یافت شوند كه قرص نانی در اختیارشان نباشد؟! و لباس لطیف و ظریف را بر خود حرام بداند چون در مناطق دور دست كسانی یافت می‌شوند كه از داشتن لباس خشن نیز محرومند؟
علی (علیه‌السلام) خود جو را آسیاب می‌كرد و نانی فراهم می‌آورد كه از فرط خشكی و سختی برای پاره كردنش از زانوهایش كمك می‌گرفت و كفش خود را به دست خویش وصله می‌كرد. او می‌فرمود: «آیا بدین دل خوش كنم كه مردم امیرالمؤمنینم گویند، ولی در ناسازگاری‌های زندگی و سختی‌های آن شریكشان نباشم.» اخنف بن قیس گوید:
پس از آنكه وضع معاویه تثبیت شد و زمام قدرت را به دست گرفت بر او وارد شدم. آنقدر شیرینی‌های رنگارنگ تعارفم كرد كه در شگفت شدم. گفتم اینها چیست؟ گفت: روده مرغابی كه با مغز و روغن بادام پر شده و روی آن شكر پاشیده شده است. اخنف گوید من به گریه افتادم. معاویه گفت: چرا گریه می‌كنی؟! گفتم: به یاد جریانی از علی(علیه‌السلام) افتادم. معاویه خواست كه آن را بازگویم و گفتم: روزی به هنگام شام بر علی(علیه‌السلام) وارد شدم، به من فرمود: برخیز با حسن و حسین شام كن و خود به نماز ایستاد. وقتی نمازش پایان یافت كیسه‌ای چرمین را كه در آن مهر شده بود خواست و از آن نان جوین خشكی در آورد و دوباره كیسه را مهر كرد! گفتم: ای امیرالمؤمنین، می‌دانم این كار از بخل نیست، ولی چرا كیسه نان جو را مهر كردی؟ فرمود: از روی بخل این كار را نكرده‌ام، بلكه بیم دارم كه حسن و حسین آن را به روغن بیالایند. عرض كردم مگر این كار حرام است؟ فرمودند: نه، ولی امامان حق باید كه در خوراك و پوشاك نظر به بینواترین رعیت خود كنند و به چیزهایی كه آن‌ها قادر به تهیه آن‌ نیستند، ممتاز نشوند تا مستمند با دیدن آن‌ها از خداوند متعال خشنود باشد و تواضع و سپاس توانگر افزون گردد.[104]
و در پاسخ مردی كه روش علی(علیه‌السلام) را در زندگی پیش گرفته ـ ضمن نهی او از این كار ـ فرمود خداوند بر پیشوایان حق فرض كرده كه فقیرترین زیر دست خود را الگو قرار دهند تا مبادا فقیر از فقر خود خجالت كشد.[105]
امام فقرا را در اطراف خویش جمع كرده بود و با آن‌ها با رفق و مهربانی برخورد می‌كرد. بسیاری از مواقع وقتی برای نماز حاضر می‌شد از پیراهنش آب چكه می‌كرد، چرا كه پیراهنی غیر از آن نداشت. ابواسحاق ثقفی در كتاب خود، «الغارات» نمونه‌های زیادی از زهد علی(علیه‌السلام) در پوشاك و خوراك با بیت المال و صرفه جویی در مسایل اقتصادی آورده است كه بسیار جالب توجه است.[106]
[آموزش جبرئیل توسط علی(علیه‌السلام)] آموزش جبرئیل توسط علی(علیه‌السلام)
در كتاب «بستان الكرام» نقل شده: روزی جبرئیل امین نزد خاتم النبیین(صلی الله علیه و آله) بود كه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) بر آن‌ها وارد شد. چون جبرئیل آن حضرت را دید برخاست و تعظیم كرد. حضرت رسول فرمود: یا جبرئیل! تو برای ا ین جوان تعظیم می‌كنی؟! جرئیل عرض كرد: چگونه تعظیم نكنم یا رسول الله! در حالی كه او بر من حق استادی دارد! رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پرسید چه چیز به تو تعلیم داده است و چگونه بوده است؟ جبرئیل گفت: وقتی كه خدای تعالی مرا خلق كرد، از من پرسید: تو كیستی؟ و من كیم؟ و نام تو چیست و نام من چه است؟ من از جواب عاجز شده ساكت ماندم، مدتی در تحیر بودم كه این جوان حاضر شد و مرا تعلیم داده؛ گفت: بگو تو پروردگار جلیلی و نام تو جمیل است و من بنده ذلیل و نامم جبرئیل است. از این رو چون او را دیدم، تعظیم كردم. سپس رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از جبرئیل پرسید: عمر تو چقدر است؟ جبرئیل گفت: یا رسول الله، ستاره ای است كه در هر سی هزار سال، یكبار طلوع می‌كند، من آن ستاره را سی هزار بار دیده‌ام![107]
وعده آمرزش شیعیان علی(علیه‌السلام)
صاحب مفتاح الجنة از «بشارت المصطفی» نقل كرده است:‌ روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در حالی كه خیلی خوشحال به نظر می‌رسید و خوشحالی و سرور از چهره مباركش پیدا بود، وارد خانه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) شد و بر علی(علیه‌السلام) سلام كرد. علی(علیه‌السلام) پس از جواب سلام، عرض كرد: هرگز شما را این چنین مسرور و خوشحال ندیده بودم. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: بشارت دهم تو را كه ساعتی قبل جبرئیل بر من نازل شد و گفت: حق تعالی به تو سلام می‌رساند و می‌فرماید بشارت ده علی را كه شیعیان او اهل بهشت‌اند. چون امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) این بشارت را شنید به سجده افتاد و پس از آن دست‌های خود را به طرف آسمان بلند كرد و عرض كرد: ای خدا من، گواه باش كه من نصف حسنات خود را به شیعیانم بخشیدم. سپس فاطمه(سلام‌الله‌علیها) عرض كرد: ای پروردگار من، شاده باش من نیز نصف حسنات خود را به شیعیان علی بخشیدم. امام حسن و امام حسین(علیهماالسلام) نیز مثل این كلام را گفتند. آنگاه رسول خدا فرمود: شما كریم‌تر از من نیستید؛ ای پروردگار من، گواه باش كه من نیز نصف حسنات خود را به شیعیان علی بخشیدم. آنگاه خداوند عزّوجل فرمود: كه شما از من كریم‌تر نیستید؛ من گناهان شیعه و محب علی را آمرزیدم.
سیوطی از جابر بن عبدالله روایت كرده است كه گفت: خدمت رسول خدا بودیم كه علی(علیه‌السلام) وارد شد، پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: سوگند به آنكه جانم در دست اوست، این شخص (علی علیه‌السلام) و شیعیانش در روز قیامت رستگارند. و از ابن عباس نقل شده است كه گفت: هنگامی كه آیه ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات... نازل شد، پیامبر(صلی الله علیه و آله) به علی(علیه‌السلام) فرمود آنان، تو و پیروان تو در روز قیامت‌اند كه خشنود بوده و مورد خشنودی قرار خواهند گرفت.[108]
چند نمونه از گفتار حضرت علی(علیه‌السلام)
یكی از امتیازات زندگی درخشان علی(علیه‌السلام) سخنوری و بیانات شیوا و پرمحتوا و عمیق آن حضرت در موارد گوناگون است كه به راستی «گنجینه بی مانند و ماندگار» و بسیار زیبا در فرهنگ اسلام می‌باشد. انشاء و شیوه بیان علی(علیه‌السلام) پس از قرآن، عالی‌ترین نمونه بلاغت و شیوایی است. بلاغت و ادبیات امام علی(علیه‌السلام) همیشه در خدمت ارتقاء و رشد بشریت بوده و خواهد بود و به راستی سزاوار است امروز، رهبران، دانشمندان، سیاست مداران و روشنفكران همه و همه برای نجات ملت خود از سخنان قهرمان اندیشه، بزرگ مرد و جدان انسانی، علی بن ابی طالب(علیه‌السلام) بهره گیرند.
نهج البلاغه او، بخشی از خطبه‌ها، نامه‌ها و سخنان كوتاه او است كه الهام بخش دریایی از معارف و شیوه‌های تكامل و درست اندیشی است كه در اسلام هیچ كتابی بعد از قرآن، به بلندای عظمت نهج البلاغه نمی‌رسد. این كتاب مغز و روح قرآن و وحی الهی. چرا از زبان امیر بیان، حضرت علی(علیه‌السلام) مخزن علم پیامبر(صلی الله علیه و آله) و پرورده خاص آن حضرت، صادر شده است.
اینك در اینجا به چند سخن كوتاه به عنوان چند قطره از اقیانوس سخن ارجمند علی(علیه ‌السلام) كه برای شما برگزیده‌ایم، گوش جان فرا دهید: 1ـ كن فی الفتنة كان اللبون لا ظهر فیركب و لا ضرع فیحلب؛ در فتنه‌ها (آشوب‌هایی كه طرف‌های درگیر، اهل باطل می‌باشند) مانند شتر كم سن و سال باش، نه پشتی بر آن‌ها باش كه سوار بر آن شوند و نه پستانی كه آن را بدوشند.[109]
2ـ خالطوا الناس مخالطة ان متم معها بكوا علیكم و ان عشتم حنوا الیكم؛ با مردم آن چنان معاشرت كنید كه اگر بمیرد بر مرگ شما اشك ریزند و اگر زنده بمانید به شما عشق ورزند.[110]
3ـ لا یجد عبد طعم الایمان حتی یترك الكذب هزله و جده؛ هیچ انسانی مزه ایمان را نچشد مگر اینكه دروغ را خواه از روی شوخی باشد یا جدی، ترك كند.[111]
4ـ العامل بالظلم و المعین علیه و الراضی به شركاء‌ ثلاثة ؛ظالم و همكار ظالم و آن كسی كه به ظلم راضی است، هر سه در گناه ظلم شریكند.[112]
5ـ ان دین الله لا یعرف بالرجال، بل بآیة الحق، فاعرف الحق تعرف اهله؛ همانا دین خدا به وسیله شخصیت‌ها شناخته نشود، بلكه به وسیله نشانه حق شناخته شود، بنابراین حق را بشناسید، تا صاحب حق را بشناسید.[113]
6ـ ادوا الامانة و لوالی قاتل ولد الانبیاء؛ امانت را به صاحبش رد كنید، حتی اگر صاحبش قاتل فرزندان پیامبران باشد.[114]
7ـ الدهر یومان؛ یوم لك و یوم علیك، فاذا كان لك فلا تبطر و ان كان علیك فاصبر؛ زندگی دو روز است [دارای دو حالت فراز و نشیب است] یك روز به نفع تو است و روز دیگر به زیان تو، هرگاه به نفع تو بود، مغرور نشو و هرگاه به زیان تو بود، استفامت كن.[115]
8ـ لا تخافوا فی الله لومة لائم، یكفكم من ارادكم و بغی علیكم؛ در راه خدا از سرزنش سرزنش كننده نهراسید، خداوند (در این صورت) شما را از گزند آن كسی كه به شما قصد سوء دارد و به شما ظلم كند حفظ می‌كند.[116]
9ـ سنة الاخیار لین الكلام و افشاء السلام؛ گفتار نرم و ملایم و بلند سلام كردن؛ شیوه نیكان است.[117]
10ـ لا تنظر الی من قال و انظر ما قال؛ به گوینده نگاه نكن، بلكه به گفته‌اش توجه كن.[118]


پی نوشت ها :
[1] - الغدیر: ج 6، ص 23.
[2] - فصول المهمه ابن صباغ: مطابق نقل ریاحین الشریعه، ج 3، ص 8.
[3] - مناقب آل ابی طالب: ج 2، ص 174.
[4] - الغدیر: ج 6، ص 32.
[5] - مناقب ابن مغازلی شافعی: ص 88-89.
[6] - شرح نهج البلاغه: ابن ابی الحدید:‌ج 1، ص 142.
[7] - همان: ج 14، ص 68.
[8] - بصائر الدرجات: ص 287.
[9] - یعنی اسلام خود را آشكار كرد، و گرنه به عقیده ما كه فاطمه مادر علی(علیه‌السلام) هرگز مشرك نبود.
[10] - شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید: ج 1، ص 14.
[11] - همان: ص 225.
[12] - همان:: ص 226 – كامل ابن اثیر: ج 2، ص 22.
[13] - ... فَاَیكُم یوازِرُنی عَلی اَن یكوُنَ اَخی وَ وَصِیی وَ خَلیفَتی؟
[14] - احقاق الحق: ج 4، ص 62 به بعد – تاریخ طبری: ج 2، ص 117.
[15] - الغدیر: ج 7، ص 354.
[16] - شرح نهج البلاغه: ابن ابی الحدید: ج 14، ص 96 و ج 4، ص 128.
[17] - همان: ج 4، ص 128.
[18] - همان: ج 14، ص 84.
[19]و3 – بحارالانوار: ج 35، ص 93 – الائمة الاثنی عشر (هاشم معروف):‌ج 1، ص 161 و 162.
[20] - سیره ابن هشام: ج 1، ص 379 – تاریخ طبری: ج 2، ص 79.
[21] - بحارالانوار: ج 35، ص 93 – شرح نهج البلاغه: ج 14، ص 64 (با اندكی تفاوت).
[22] - آن‌ها 25 نفر از 25 قبیله یا 15 نفر از 15 قبیله بودند (بحارالانوار: ج 19، ص 54 و 72).
[23] - الائمة الاثنی عشر (هاشم معروف): ج 1،‌ص 165.
[24] - بحارالانوار: ج 19، ص 54 و 60.
[25] - تاریخ طبری: ج 2، ص 97.
[26] - بحارالانوار: ج 19، ص 61 و 62.
[27] - بحارالانوار: ج 19، ص 39 – اسدالغابه: ج 4، ص 25 – نورالابصار شبلنجی: ص 77.
[28] - احتجاج طبرسی: ج 1، ص 204.
[29] - تاریخ طبری: ج 2، ص 104 – بحارالانوار: ج 19، ص 57 و 84.
[30] - كامل ابن اثیر: ج 2، ص 75 – اعلام الوری: ص 192.
[31] - مسند احمد: ج 3، ص 369.
[32] - مسند احمد: ج 2، ص 26.
[33] - ابن ابی الحدید: شرح نهج البلاغه: ج 12، ص 82.
[34] - ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه: ج 12، ص 82.
[35] - بلاذری، انساب الاشراف: ج 2، ص 91 و 94.
[36] - رمخشری، ربیع الابرار: ج 3، ص 319.
[37] - صحیح بخاری: ج 5،‌ ص 22 و 23 و صحیح مسلم: ج 7، ص 120. این جریان را سعد ابی وقاص با همه عداوتی كه نسبت به امام داشت، در مجلس معاویه و در اعتراض به ناسزاگویی او به علی(علیه‌السلام) بیان داشت.
[38] - جعفر سبحانی، پژوهشی عمیق پیرامون زندگی علی(علیه‌السلام): ص 145-146.
[39] - سوره نساء، آیه 58.
[40] - مناقب آل ابی طالب: ج 1، ص 401 ـ بحارالانوار: ج 21، ص 116 و 117.
[41] - العلویه المباركه: ص 150 – الغدیر: ج 7، ص 10 – 13.
[42] - بحارالانوار: ج 21، ص 150.
[43] - كشف الغمه: ج 1، ص 298 – بحارالانوار: ج 21، ص 157.
[44] - اقتباس از كتاب مغازی واقدی: ج 3، ص 988 – سیره ابن هشام: ج 4، ص 225.
[45] - خصائص نسائی: ص 28 – مغازی واقدی: ج 3، ص 1077 – ارشاد مفید: ص 33.
حسكانی (متوفی بعد از سال 490 هـ.ق) در شواهد التنزیل (ج 1، ص 232) حدود 12 روایت در این مورد نقل نموده است.
[46] - مسند احمد: ج 1، ص 151.
[47] - ارشاد مفید: ص 31 – بحارالانوار: ج 21، ص 363 – كامل ابن اثیر:‌ج 2، ص 305.
[48] - ترجمه ارشاد مفید: ج 1، ص 160-161 – بحارالانوار: ج 21، ص 385.
[49] - الغدیر: ج 1، ص 11 و 47.
[50] - همان: از ص 14 تا 60.
[51] - همان: از ص 62 تا 72.
[52] - صحیح مسلم: ج 2، ص 414 – مسند احمد:‌ج 1، ص 325 – بحارالانوار: ج 22، ص 468.
[53] - بحارالانوار: ج 22، ص 466 و 467.
[54] - همان: ص 469.
[55] - همان: ص 469 و 470.
[56] - ر.ك: ابن ابی الحدید: شرح نهج البلاغه: ج 2، ص 50.
[57] - جعفر سبحانی: پژوهشی پیرامون زندگی علی(علیه‌السلام): ص 241.
[58] - عبدالفتاح عبدالمقصود: الامام علی بن ابی طالب: ج 1، ص 303.
[59] - همان: ج 1، ص 362.
[60] - سوره اعراف: آیه 150.
[61] - ابن قتیبه دینوری، الامامة و السیاسة:‌ج 1، ص 12-13.
[62] - جعفر سبحانی: پژوهشی عمیق پیرامون زندگی علی(علیه‌السلام): ص 248.
[63] - ابن ابی الحدید:‌شرح نهج البلاغه: ج 12، ص 79-78.
[64] - همان: ج 12، ص 79.
[65] - همان: ج 12، ص 80-79.
[66] - شیخ عبداله علایلی، پرتوی از زندگی امام حسین(علیه‌السلام): ترجمه سید محمد مهدی جعفری، ص 51.
[67] - ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه: ج 11، ص 113.
[68] - ابن ابی الحدید: شرح نهج البلاغه: ج 1، ص 18.
[69] - عبدالفتاح عبدالمقصود، الامام علی بن ابیطالب(علیه‌السلام): ترجمه سید محمد مهدی جعفری، ج 1، ص 358.
[70] - عبدالحلیم جندی، امام جعفر صادق(علیه‌السلام): ترجمه عباس جلالی، ص 36.
[71] - عبدالفتاح عبدالمقصود، الامام علی بن ابیطالب(علیه‌السلام)، ترجمه سید محمد مهدی جعفری: ج 1، ص 364.
[72] - اشاره به حدیثی دارد كه ابابكر در آخرین روزهای عمر خود به ابن عوف گفته بود: «دوست می‌داشتم كه درباره خلافت از رسول خدا می‌پرسیدم تا اختلاف و مخالفتی پیش نیاید.»
[73] - همان: ص 363.
[74] - نهج البلاغه: خطبه شقشقیه.
[75] - عبدالفتاح عبدالمقصود: همان، ج 1، ص 362.
[76] - ابن ابی الحدید: شرح نهج البلاغه: ج 1، ص 180.
[77] - نهج البلاغه: خطبه 92.
[78] - نهج البلاغه: خطبه 16.
[79] - نهج البلاغه: خطبه 15.
[80] - سوره توبه، آیه 12.
[81] - عبدالفتاح عبدالمقصود، الامام علی بن ابیطالب(علیه‌السلام): ج 1، ص 470.
[82] - شیخ عبدالله علایلی، پرتوی از زندگی امام حسین(علیه‌السلام): ص 81.
[83] - نهج البلاغه: نامه 10.
[84] - الغدیر: ج 10، ص 219.
[85] - منتهی الآمال: ج 1، ص 168.
[86] - ابن شهر آشوب روایت كرده است: در جنگ خندق (احزاب) پیش از آنكه حضرت علی(علیه‌السلام) عمرو بن عبدود، قهرمان معروف عرب را بكشد، عمرو ضربتی بر سر مبارك ان حضرت زده بود. سر مباركش اندكی شكافته شد. پس از آنكه حضرت عمرو را كشت و خدمت رسول خدا برگشت، حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) با دست مبارك خود زخم علی(علیه‌السلام) را بست و با دهان خود در آن دمید، فورا آن زخم خوب شد. سپس رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود: كجا خواهم بود هنگامی كه این محاسن با خون این سر رنگین شود. (منتهی الآمال: ج 1، ص 168).
ضربتی زد فرق مولانا علی لرزشی افتاد بر عرش جلی
فرق سر بشكافته تا سجده گاه گشت بیهوش غرق خون در قتله گه
[87] - سوره طه، آیه 55
[88] - نهج البلاغه: نامه 47.
[89] - نهج البلاغه: نامه 47.
[90] - نهج البلاغه: نامه 23.
[91] - بحارالانوار: ج 42، ص 293، روایت 58.
[92] - این واقعه غم بار در شب جمعه، بیست و یكم ماه رمضان سال چهلم هجری قمری رخ داد. سن شریف امام در آن هنگام 63 سال بود. مدت امامتش نزدیك 30 و دوران خلافت ظاهریش حدود پنج سال بود.
[93] - مناقب احمد بن حنبل ص 160-163 . به نقل از ، حیات فكری و سیاسی امامان شیعه: ج 1، ص 49.
[94] - همان منبع .
[95] -همان منبع .
[96] - الغدیر: ج 6، ص 308.
[97] - عبدالحلیم جندی، امام جعفر صادق(علیه‌السلام)، ترجمه عباس جلالی: ص 40.
[98] - شیخ عبدالله علایی، پرتوی از زندگی امام حسین(علیه‌السلام)، ترجمه سید محمد مهدی جعفری: ص 51.
[99] - همان: ص 60.
[100] - صوت العدالة الانسانیه:‌ج 1، ص 37.
در زمینه فضائل و مناقب علی بن ابی طالب(علیه‌السلام) صدها و بلكه هزاران كتاب توسط دانشمندان شیعه و سنی و حتی غیر مسلمان نوشته شده است؛ از جمله می‌توان كتاب‌های خصایص علی(علیه‌السلام) نوشته سنایی، خصایص علی(علیه‌السلام) نوشته ابونعیم اصفهانی، خصایص علی(علیه‌السلام) تألیف ابوعبدالرحمن سكری و كشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، تألیف حسن بن یوسف المطهر الحلی و مناقب علی بن ابی طالب (علیه‌السلام) نوشته محمد واسطی جلابی الشافعی مشهور به ابن المغازلی و صدها كتاب دیگر، نام برد.
[101] - هاشم معروف الحسینی، سیرة الائمة الاثنی عشر:‌ج 1، ص 213.
[102] - ابن ابی الحدید: شرح نهج البلاغه: ج 1، ص 21.
[103] - عبدالفتاح عبدالمقصود، الامام علی بن ابی طالب(علیه‌السلام)، ترجمه سید محمد مهدی جعفری: ج 1، ص 111.
[104] - هاشم معروف الحسینی،‌زندگی دوازده امام، ترجمه محمد رخشنده: ج 1، ص 320-321.
[105] - همان: ص 321.
[106] - ر.ك: الغارات: ص 31 به بعد (طبع دارالكتاب الاسلامی).
[107] - محمود استعلامی، سیره معصومان(علیهم‌السلام): ص 122.
[108] - عبدالحلیم جندی، الامام جعفر صادق(علیه‌السلام) : ص 41.
[109] - نهج البلاغه: حكمت 1.
[110] - همان: حكمت 10.
[111] - تحف العقول: ص 240.
[112] - همان: ص 241.
[113] - بحارالانوار: ج 68، ص 120.
[114] - تحف العقول: ص 241.
[115] - بحارالانوار: ج 77، ص 420.
[116] - بحارالانوار: ج 78، ص 100.
[117] - غرر الحكم، میزان الحكمه: ج 3، ص 220.
[118] - غررالحكم: فصل 85، حدیث 40.


منابع مقاله :
1ـ سیره چهارده معصوم(علیهم‌السلام)، محمد مهدی اشتهاردی.
2ـ سیره معصومان، محمود استعلامی
3ـ منتهی الآمال، شیخ عباس قمی
4ـ فروغ ولایت، جعفر سبحانی
5ـ چهارده معصوم، حسین عماد زاده


منبع : سبطین

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن